बिग्रँदै माटो : ‘अन्न भण्डार’ को उर्वराशक्ति किन भयो कमजोर ?
सरल पत्रिका १८ मंसिर २०८२ १९:३३
काठमाडौँ। नेपालको खेतीयोग्य जमिनको माटोको स्वास्थ्य द्रुत गतिमा बिग्रँदै गएको सरकारी तथ्याङ्कले पुष्टि गरेको छ। कृषि विभागले हालै जारी गरेको ‘डिजिटल माटो नक्सा’ को पछिल्लो विवरणअनुसार अहिले मुलुकको आधाभन्दा बढी माटो अम्लीय प्रकृतिको पाइएको छ, जसले समग्र बाली उत्पादनलाई गम्भीर चुनौती दिएको छ।
माटोको बिग्रँदो अवस्था
१. अम्लीय माटोमा डरलाग्दो वृद्धि
माटोको ‘पीएच’ मान कम हुँदै जाँदा अम्लीयपन बढ्छ, जसले पोषक तत्त्वहरूको उपलब्धता घटाउँछ।
५४% माटो अम्लीय: जाँच गरिएको कुल माटोमध्ये ५४ प्रतिशत माटो अम्लीय प्रकृतिको पाइएको छ। गत वर्ष यो ५३ प्रतिशत थियो।
अन्य अवस्था: २९% माटो तटस्थ र १७% माटो क्षारीय छ।
क्षेत्रीय भिन्नता: पश्चिम नेपालको तुलनामा पूर्वी नेपाल को माटोमा अम्लीयपना बढी देखिएको छ।
२. उर्वराशक्तिको मेरुदण्ड नै कमजोर
माटोको उर्वराशक्तिको मुख्य आधार मानिने प्राङ्गारिक पदार्थ र नाइट्रोजनको अवस्था चिन्ताजनक छ।
विवरण तथ्याङ्क समस्याग्रस्त क्षेत्र: प्राङ्गारिक पदार्थको औसत २.५९% (गत वर्ष २.७७% थियो) तराई क्षेत्र मा हिमाल र पहाडको तुलनामा निकै कम। नाइट्रोजनको मात्रा न्यून तराई क्षेत्र (अन्न भण्डार) मा निकै कमजोर।
३. पोषक तत्त्वहरूको असन्तुलित चक्र
माटोमा बालीका लागि आवश्यक मुख्य र सूक्ष्म पोषक तत्त्वहरूको मात्रामा ठूलो असन्तुलन देखिएको छ।
मुख्य खाद्य तत्त्व:
नाइट्रोजन र पोटास : करिब २८ प्रतिशत माटोमा कम।
फस्फोरस : ३५ प्रतिशत माटोमा न्यून।
सूक्ष्म पोषक तत्त्व: बोरोन – पूर्वी नेपाल मा विशेष रूपमा कम।
सल्फर : तराई क्षेत्र मा मुख्य समस्याको रूपमा देखिएको छ।
जिंक लगायतका तत्त्व पनि अधिकांश स्थानमा कम।
४. विनाशका लागि जिम्मेवार ६ मुख्य कारण
कृषि विभागका अनुसार माटो बिग्रनुका पछाडि मानवीय र वातावरणीय कारणहरू जिम्मेवार छन्-
– रासायनिक मलको असन्तुलित प्रयोग।
– प्राङ्गारिक (गोबर/कम्पोस्ट) मलको न्यून प्रयोग।
– कीटनाशक विषादीको अत्यधिक प्रयोग।
– बाली अवशेष जलाउने प्रवृत्ति।
– भूक्षय ।
– औद्योगिक प्रदूषण।
बर्सेनि भू-क्षयका कारण माथिल्लो सतहको करिब १.७ मिलिमिटर मलिलो माटो बगेर गइरहेको छ। नेपालको कृषि भविष्य सुरक्षित राख्न माटोको स्वास्थ्य सुधार गर्नु अपरिहार्य छ। अम्लीयपन घटाउन र प्राङ्गारिक पदार्थ बढाउन तत्कालै विशेष कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्ने देखिन्छ।
माटोको स्वास्थ्य सुधार गर्न सरकारी रणनीति र किसानका लागि उपायहरू
नेपालको माटोमा देखिएका गम्भीर समस्याहरू (अम्लीयपना, प्राङ्गारिक पदार्थको कमी, भूक्षय) लाई सम्बोधन गर्न कृषि विभाग र सरकारले तत्कालै निम्न नीतिगत रणनीति र किसान लक्षित कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्ने देखिन्छ:
१. नीतिगत तथा सरकारी प्रयासहरू
नेपाल सरकारले माटोको स्वास्थ्य सुधारका लागि अवलम्बन गर्नुपर्ने प्रमुख पाँच रणनीतिहरू:
क. माटो परीक्षणलाई अनिवार्य र सर्वसुलभ बनाउने
लक्ष्य: रासायनिक मलको असन्तुलित प्रयोग रोक्नु।
रणनीति: माटो परीक्षणलाई गाउँपालिका/नगरपालिका स्तरमा अनिवार्य गर्ने र प्रत्येक पालिकामा न्यूनतम एक आधुनिक प्रयोगशाला स्थापना गर्ने। किसानलाई निःशुल्क वा सस्तोमा माटो परीक्षण कार्ड वितरण गर्ने र सोही कार्डको आधारमा मल खरिद गर्न प्रेरित गर्ने।
ख. अम्लीयपना नियन्त्रण कार्यक्रम
लक्ष्य: ५४% अम्लीय माटोको समस्या समाधान गर्नु।
रणनीति: अम्लीय माटो सुधार गर्न आवश्यक पर्ने कृषि चुनको उत्पादन, ढुवानी र वितरणमा भारी अनुदान दिने। विशेषगरी पूर्वी नेपाल र पहाडी क्षेत्रका किसानहरूलाई यो कार्यक्रममा सहभागी हुन प्रोत्साहित गर्ने।
ग. प्राङ्गारिक मल उत्पादनमा क्रान्ति
लक्ष्य: तराईमा कमजोर प्राङ्गारिक पदार्थको मात्रा बढाउनु।
रणनीति: ठूलो मात्रामा प्राङ्गारिक (गोबर/कम्पोस्ट) मल उत्पादन गर्न सहकारी र स्थानीय समूहहरूलाई प्रोत्साहन गर्ने। गोठ सुधार, गड्यौला मल र हरियो मल प्रयोग गर्ने किसानलाई आर्थिक सहयोग तथा प्राविधिक तालिम उपलब्ध गराउने।
घ. भू-संरक्षण तथा दिगो खेती प्रविधि
लक्ष्य: १.७ मिलिमिटर मलिलो माटोको क्षय रोक्नु।
रणनीति: भूक्षय रोकथामका लागि उपयुक्त प्रविधिहरू (जस्तै: कन्टुर खेती, बाँध निर्माण, सिँढी कटान व्यवस्थापन) लाई प्रोत्साहन गर्ने। बाली अवशेष जलाउने प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गरी माटोमा नै व्यवस्थापन गर्ने अभ्यासलाई कानुनी र व्यावहारिक रूपमा प्रवर्द्धन गर्ने।
ङ. सूक्ष्म पोषक तत्त्वको विशेष मिश्रण वितरण
लक्ष्य: बोरोन, सल्फर, जिंक जस्ता तत्त्वहरूको कमी हटाउनु।
रणनीति: क्षेत्रीय माटोको आवश्यकताअनुसार जिंक, बोरोन, सल्फर लगायतका सूक्ष्म पोषक तत्त्वहरूको सन्तुलित मिश्रण तयार गरी किसानलाई सस्तो मूल्यमा उपलब्ध गराउने।
२. किसानका लागि तत्काल अपनाउनुपर्ने उपायहरू
सरकारको सहयोगको अपेक्षा नगरी किसानहरूले आफैँले माटोको स्वास्थ्य सुधार गर्नका लागि निम्न उपायहरू तत्काल अपनाउन सक्छन्:
समस्या किसानले गर्नुपर्ने काम
अम्लीय माटो * माटो परीक्षण गरेर कृषि चुन वा खरानीको प्रयोग गर्ने।
प्राङ्गारिक पदार्थको कमी * रासायनिक मलको मात्रा घटाएर कम्पोस्ट मल, हरियो मल र गड्यौला मल को प्रयोग बढाउने। * बालीका अवशेष खेतमै मिलाउने, नजलाउने।
रासायनिक असन्तुलन * माटो परीक्षण कार्ड को सिफारिसअनुसार मात्र मल प्रयोग गर्ने, अन्दाजमा मल नहाल्ने।
भूक्षय * पानी बग्ने ठाउँमा घाँस वा ससाना बाँध लगाएर माटो बग्न नदिने। * खेतलाई खाली नछोडी कुनै न कुनै आवरण बाली लगाइरहने।
कीटनाशक विषादी * जैविक विषादी र जैविक खेती विधिहरूलाई प्राथमिकता दिने। * एकीकृत कीट व्यवस्थापन विधि अपनाउने।
माटोको स्वास्थ्य सुधार नेपालको खाद्य सुरक्षा र अर्थतन्त्रका लागि अपरिहार्य छ। सरकार र किसान दुवैको सामूहिक प्रयासबाट मात्र यो चुनौतीलाई पार लगाउन सकिन्छ।
* * *
