साउन लाग्नेबित्तिकै नेपालका बजार हरिया हुन्छन्। पसलहरू हरिया साडीले भरिन्छन्। हरिया चुरा, हरिया पोते र मेहन्दीको व्यापार चरममा पुग्छ। सामाजिक सञ्जालमा हरियो पहिरनमा सजिएका तस्बिरहरूको बाढी आउँछ। आजको पुस्तालाई हेर्दा यस्तो लाग्न सक्छ- साउनको अर्थ नै हरियो साडी, हरियो चुरा र मेहन्दी हो।

तर प्रश्न उठ्छ- के साँच्चै यही नेपालको मौलिक परम्परा हो? यदि हो भने, हाम्रा हजुरआमा र आमाहरूको पुस्तामा किन यसको व्यापक अभ्यास देखिँदैन? किन नेपालका पहाडी र हिमाली गाउँहरूमा साउनको चर्चा शिवपूजा, सोमबारको व्रत, रोपाइँ र धार्मिक आस्थासँग जोडिन्थ्यो, हरियो साडीसँग होइन? किन पुराना तस्बिर, लोकसाहित्य, संस्कृतिविद्हरूका अध्ययन र स्थानीय परम्परामा आजजस्तो हरियो पहिरनको अनिवार्य उल्लेख भेटिँदैन?

यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्ने हो भने एउटा यथार्थ स्वीकार्नैपर्छ- नेपालमा आज देखिने साउनको हरियो संस्कृति धेरै हदसम्म पछिल्ला दशकहरूमा लोकप्रिय भएको अभ्यास हो।

यसको अर्थ हरियो रङ नयाँ हो भन्ने होइन। हरियो रङ प्रकृति, वर्षा र जीवनको प्रतीकका रूपमा विभिन्न संस्कृतिमा प्रयोग हुँदै आएको छ। तर साउनभरि हरियो साडी नै लगाउनुपर्ने, हरियो चुरा नै किन्नुपर्ने र मेहन्दीलाई साउनको अनिवार्य पहिचान बनाउने प्रवृत्ति भने नेपाली समाजको धेरै पुरानो अभ्यास होइन।

यो परिवर्तन कसरी आयो? उत्तर धेरै टाढा खोज्नुपर्दैन। भारतीय चलचित्र, हिन्दी टेलिभिजन, धार्मिक धारावाहिक, तीज र साउनसम्बन्धी गीत, खुला सीमा, वैवाहिक सम्बन्ध, सामाजिक सञ्जाल र आक्रामक बजार व्यवस्थापनले यो अभ्यासलाई नेपालमा तीव्र रूपमा फैलायो। एक समय भारतीय सांस्कृतिक परिवेशमा सीमित देखिने दृश्य आज नेपाली समाजमा पनि “परम्परा” को नाममा स्थापित गरिँदै छ।

आज साउन सुरु हुनुभन्दा अगावै बजारले निर्णय गरिसकेको हुन्छ- यस वर्ष कुन डिजाइनको हरियो साडी चल्ने, कस्तो चुरा किन्ने, कस्तो मेहन्दी लगाउने। धर्मभन्दा व्यापार अगाडि देखिन्छ। आस्थाभन्दा प्रदर्शन बढी देखिन्छ। सामाजिक सञ्जालले त झन् यस्तो वातावरण बनाएको छ कि हरियो साडी नलगाउने महिला साउन नै नमनाएको जस्तो अनुभूति गराइन्छ।

यहीँ प्रश्न उठ्छ- के हामी संस्कृति जोगाइरहेका छौँ, कि बजारले बनाएको नयाँ संस्कृतिलाई परम्पराको नाम दिइरहेका छौँ?

यो लेखको उद्देश्य हरियो साडी वा मेहन्दीको विरोध गर्नु होइन। जसलाई मन पर्छ, उहाँहरूले लगाउनु स्वाभाविक हो। संस्कृतिहरू एकअर्काबाट प्रभावित हुनु पनि विश्वव्यापी प्रक्रिया हो। नेपालले पनि इतिहासभरि धेरै संस्कृतिबाट राम्रा कुरा ग्रहण गरेको छ।

तर समस्या त्यहाँ सुरु हुन्छ, जहाँ नयाँ अभ्यासलाई पुरानो इतिहास भनेर बेच्न खोजिन्छ।

यदि कुनै अभ्यास भारतीय सांस्कृतिक प्रभाव, सञ्चारमाध्यम र आधुनिक बजारसँगै नेपालमा लोकप्रिय भएको हो भने त्यसलाई त्यही रूपमा स्वीकार्न किन अप्ठ्यारो मान्ने? सत्य स्वीकार गर्दा न हाम्रो धर्म कमजोर हुन्छ, न हाम्रो संस्कृति समाप्त हुन्छ।

बरु त्यसले एउटा ठूलो अवसर दिन्छ- हामी आफ्ना वास्तविक मौलिक परम्परालाई चिन्ने, संरक्षण गर्ने र नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने।

साउनको आत्मा हरियो साडीमा होइन, शिवप्रतिको आस्थामा छ। साउनको सार चुरामा होइन, व्रत, संयम, श्रद्धा र प्रकृतिसँगको सम्बन्धमा छ। यदि बाहिरी सजावट मात्रै बाँकी रह्यो र भित्री मूल्य हरायो भने त्यो संस्कृतिको विस्तार होइन, केवल उपभोक्तावादी उत्सव मात्र हुनेछ।

समाज परिवर्तन हुन्छ। संस्कृतिहरू पनि परिवर्तन हुन्छन्। तर परिवर्तनलाई इतिहास भन्न मिल्दैन। इतिहासलाई इतिहासकै रूपमा र नयाँ अभ्यासलाई नयाँ अभ्यासकै रूपमा स्वीकार्नु नै बौद्धिक इमानदारी हो।

हामीले हरियो साडी लगाउन नछोडे पनि हुन्छ। मेहन्दी लगाउन नरोके पनि हुन्छ। तर एउटा कुरा भने स्वीकार्नुपर्छ- आजको साउनको हरियो पहिचान नेपालमा परापूर्वकालदेखि जस्ताको तस्तै चलेको मौलिक परम्परा होइन; यो पछिल्ला दशकहरूमा भारतीय लोकप्रिय संस्कृति, सञ्चारमाध्यम र बजारको प्रभावसँगै व्यापक बनेको सामाजिक अभ्यास हो।

इतिहासलाई भावनाले होइन, प्रमाणले हेर्ने बानी बसालौँ। किनकि सत्यबाट भागेर संस्कृति जोगिँदैन, बरु सत्य स्वीकार्ने समाजले नै आफ्नो मौलिक पहिचानलाई दीर्घकालसम्म सुरक्षित राख्न सक्छ।