सदाझैं यो वर्ष पनि असार १५ नेपाली घरआँगनमा टुप्लुक्क आइपुग्दै छ। आउने साताको दोस्रो दिन अर्थात् सोमबार यस वर्षको असार १५ को पर्व लिएर आईरहेको छ। नेपालमा वर्षभरि अनेकौँ चाडपर्व मनाइन्छन्। कुनै धार्मिक आस्थासँग जोडिएका छन्, कुनै ऐतिहासिक घटनासँग, त कुनै प्रकृतिको चक्र र कृषिसँग। तीमध्ये असार १५ एउटा यस्तो पर्व हो, जसले नेपाली समाजको कृषि सभ्यता, श्रम संस्कार र सामूहिक जीवनलाई एकैसाथ प्रतिबिम्बित गर्छ। यही दिनलाई राष्ट्रिय धान दिवस तथा दही–चिउरा खाने दिनका रूपमा पनि मनाउने गरिन्छ।

असार १५ कुनै एउटा समुदाय, जाति वा धर्मको पर्व होइन। यो नेपालको कृषि संस्कृति, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र श्रमप्रतिको आस्थाको उत्सव हो। त्यसैले यसको महत्व धार्मिक सीमाभन्दा धेरै माथि उठेर राष्ट्रिय जीवनसँग जोडिन्छ।

धान रोपाइँको शुभारम्भ

नेपाली उखान छ, असारको पन्ध्र, मानो रोपेर मुरी उब्जाउने दिन। यस उखानले असार १५ को महत्व आफैं बताइदिन्छ। नेपालमा धान उत्पादनको मुख्य समय मनसुनसँग जोडिएको छ। असारको मध्यतिर वर्षा पर्याप्त हुने भएकाले यही समयलाई धान रोपाइँका लागि सबैभन्दा उपयुक्त मानिन्छ।

रोपाइँ केवल खेतीपातीको काम मात्र होइन। यो किसानका लागि वर्षभरिको आशा रोप्ने दिन हो। खेतमा रोपिएको प्रत्येक बिरुवासँग परिवारको अन्न, आय, शिक्षा, स्वास्थ्य र भविष्य जोडिएको हुन्छ। त्यसैले किसानका लागि असार १५ नयाँ वर्षभन्दा कम महत्वपूर्ण हुँदैन।

श्रमलाई उत्सवमा बदल्ने नेपाली परम्परा

असार १५ को सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेको कठिन श्रमलाई पनि उत्सवमा रूपान्तरण गर्ने नेपाली संस्कृतिको अद्भुत क्षमता हो। हिलोले भरिएको खेतमा किसानहरू समूह बनाएर रोपाइँ गर्छन्। रोपाइँका क्रममा असारे गीत गाइन्छ, हाँसो–ठट्टा हुन्छ, एकअर्कामाथि हिलो छ्यापिन्छ, रमाइलो गरिन्छ। यसले कामको थकान कम गर्नुका साथै सामाजिक सम्बन्धलाई पनि बलियो बनाउँछ।

कृषिमा ‘परमा’ अर्थात् पालैपालो एकअर्काको खेतमा श्रम साटासाट गर्ने परम्पराले पनि यही दिन विशेष अर्थ पाउँछ। यसले श्रमको सम्मान र सहकार्यको संस्कृतिलाई जीवन्त राखेको छ।

किन खाइन्छ दही–चिउरा?

असार १५ भन्नासाथ दही–चिउरा सम्झिने गरिन्छ। यसका पछाडि वैज्ञानिक र सांस्कृतिक दुवै कारण छन्।

रोपाइँको काम निकै श्रमसाध्य हुन्छ। घण्टौँसम्म पानी र हिलोमा काम गर्दा शरीरलाई तुरुन्त ऊर्जा चाहिन्छ। चिउराले कार्बोहाइड्रेट प्रदान गर्छ भने दहीले शरीरलाई चिसो राख्नुका साथै पाचन प्रणालीलाई सहयोग पुर्‍याउँछ। दहीमा पाइने लाभदायक जीवाणुले गर्मी मौसममा स्वास्थ्य संरक्षणमा पनि मद्दत गर्छ। यसरी दही–चिउरा केवल परम्परा मात्र होइन, किसानको जीवनशैलीसँग मेल खाने पोषिलो भोजन पनि हो।

राष्ट्रिय धान दिवसको सन्देश

नेपाल सरकारले २०६१ सालदेखि असार १५ लाई राष्ट्रिय धान दिवसका रूपमा मनाउन थालेको हो। यसको उद्देश्य किसानको सम्मान गर्नु, धान उत्पादन बढाउन प्रोत्साहन गर्नु, आधुनिक कृषि प्रविधिको प्रचार गर्नु तथा युवालाई कृषिप्रति आकर्षित गर्नु हो।

प्रत्येक वर्ष फरक–फरक नारासहित धान दिवस मनाइन्छ। सरकारी निकाय, कृषि अनुसन्धान संस्था, स्थानीय तह तथा किसान संगठनहरूले रोपाइँ महोत्सव आयोजना गर्छन्।

धान: नेपाली अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड

नेपालको कृषि प्रणालीमा धानको स्थान विशेष छ। धान केवल खाद्यान्न होइन, यो नेपाली अर्थतन्त्र, खाद्य सुरक्षा र ग्रामीण जीवनको आधार हो। लाखौँ परिवारको जीविकोपार्जन धान खेतीसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ।

चामल नेपालीहरूको प्रमुख भोजन भएकाले धान उत्पादनमा कमी आउँदा आयात बढ्छ, व्यापार घाटा बढ्छ र खाद्य सुरक्षामा समेत असर पर्छ। यसैले असार १५ ले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष पनि सम्झाइरहन्छ।

बदलिँदो कृषि, बदलिँदो चुनौती

यद्यपि असार १५ को उत्साह यथावत् रहे पनि नेपाली कृषि अनेक चुनौतीबाट गुज्रिरहेको छ। जलवायु परिवर्तनका कारण मनसुन अनिश्चित बन्दै गएको छ। कहिले अत्यधिक वर्षा त कहिले लामो खडेरीले रोपाइँ प्रभावित हुने गरेको छ।

अर्कोतर्फ खेतीयोग्य जमिन बाँझो बस्ने क्रम बढेको छ। गाउँबाट युवा विदेश पलायन हुँदा श्रमिक अभाव देखिएको छ। उत्पादन लागत बढिरहेको छ भने किसानले उत्पादनको उचित मूल्य पाउन सकेका छैनन्। यस्ता चुनौतीका बीच असार १५ केवल रमाइलो गर्ने दिन मात्र नभई कृषि नीति, सिंचाइ, बीउ, मल, बजार र किसानको सम्मानबारे गम्भीर समीक्षा गर्ने अवसर पनि हो।

शहरमा पनि असार १५

आज असार १५ गाउँमा मात्र सीमित छैन। शहरहरूमा पनि रोपाइँ महोत्सव आयोजना हुने गरेका छन्। विद्यालय, कलेज, सरकारी कार्यालय, सामाजिक संस्था र पर्यटन क्षेत्रले समेत प्रतीकात्मक रूपमा रोपाइँ कार्यक्रम आयोजना गर्छन्।

कतिपयले यसलाई कृषिसँग जोडिने अवसरका रूपमा लिन्छन् भने कतिपयका लागि यो मनोरञ्जनको माध्यम बनेको छ। यद्यपि यसको मूल मर्म भने किसानको श्रमप्रतिको सम्मान र कृषिको महत्व बुझ्नु हो।

सांस्कृतिक पहिचानको जीवित प्रतीक

असारे गीत, रोपाइँ नाच, सामूहिक भोज, दही–चिउरा र हिलो खेल्ने परम्पराले नेपाली लोकसंस्कृतिलाई जीवन्त बनाइरहेका छन्। यी परम्पराले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो सांस्कृतिक जरोसँग जोड्ने काम पनि गरिरहेका छन्। आधुनिक जीवनशैलीका बीच पनि असार १५ ले नेपाली समाजलाई प्रकृति र उत्पादनसँगको सम्बन्ध सम्झाइरहन्छ।

असार १५ केवल पात्रोको एउटा मिति होइन। यो नेपाली सभ्यताको जीवित इतिहास हो। हिलोमा उभिएर भविष्य रोप्ने किसानप्रतिको सम्मान हो। श्रमलाई उत्सवमा बदल्ने नेपाली संस्कृतिको अनुपम उदाहरण हो।

आज जब कृषि अनेक चुनौतीसँग जुधिरहेको छ, असार १५ को सन्देश अझ सान्दर्भिक बनेको छ। किसानको सम्मान केवल एक दिन हिलो खेल्ने वा दही–चिउरा खाने परम्पराले मात्र पूरा हुँदैन। उनीहरूलाई समयमै मल, बीउ, सिंचाइ, प्रविधि, बजार र उचित मूल्य उपलब्ध गराउने नीति र व्यवहारबाट मात्र यसको सार्थकता पुष्टि हुन्छ।

अन्ततः, असार १५ ले हामीलाई एउटा सरल तर गहिरो शिक्षा दिन्छ, राष्ट्रको समृद्धिको बीउ खेतमा रोपिन्छ, र त्यो बीउ उम्रिन किसानको पसिना, प्रकृतिको कृपा र समाजको सम्मान तीनै आवश्यक हुन्छन्। (स्केच- एआईको रचना)

१५ असारको सबैमा शुभकामना!!