समय कसरी नदीझैँ सुस्तरी तर अनवरत बगिरहँदोरहेछ ! आज अतीतको पाना पल्टाएर हेर्दा एउटा सुखद विस्मयको अनुभूति हुन्छ । श्रद्धेय प्राध्यापक कृष्ण गौतम र मेरो चिनारीको आत्मीय त्यान्द्रो उनिएको पनि झन्डै पैंतीस वर्षभन्दा बढी समय व्यतीत भइसकेछ । समयका अनेकन् आरोह-अवरोह र ऋतुहरूका फेरबदलमा पनि त्यो चिनारीको सुवास कति पनि फिक्का भएको छैन, अझ गाढा र अर्थपूर्ण बन्दै गएको छ ।

२०४८ सालको समय थियो । मेरो सिर्जनात्मक यात्राको प्रारम्भिक गोरेटोमा मेरो पहिलो कृति ‘पीडाका अनुभूतिहरू’ जन्मिएको थियो । मजस्तो एउटा तन्नेरी लेखकका लागि आफ्नो पहिलो कृति मुटुको सानो टुक्रा जस्तै महत्त्वपूर्ण हुन्छ- उज्यालोको उत्कट चाहना तर भित्रभित्रै अज्ञात संकोच र कम्पन ! त्यस्तो कलिलो घडीमा गौतम सरले मेरो त्यस कृतिमाथि गहन समीक्षात्मक मन्तव्य लेखिदिनुभएको थियो ।

आज यतिका वर्षपछि, जीवनका धेरै नदीहरू तरिसकेपछि, मेरो त्यही पहिलो कविता कृतिका पहेँला हुन थालेका पानाहरू र उहाँका समालोचकीय अभिव्यक्तिका अक्षरहरू पल्टाएर हेर्दा मन भावुक बन्छ । उहाँले त्यो बेला नै मेरो लेखनशैलीको जुन मीठो र आत्मीय शब्दहरूमा प्रशंसा गरिदिनुभएको थियो, त्यसले मेरो भित्री चेतनामा एउटा निःशब्द संगीत झङ्कृत गराएको थियो । त्यो एउटा समीक्षा मात्र थिएन, मेरो अक्षर-यात्राका लागि उहाँले बालिसकेको एउटा अजस्र उज्यालोको दियो थियो, जसको आलोकमा मैले आफ्ना आगामी गोरेटाहरू पहिल्याउँदै गएँ ।

धेरैले कृष्ण गौतम सरलाई एउटा गम्भीर-तार्किक समालोचकका रूपमा मात्र चिन्छन् । निःसन्देह, समालोचनाको अथाह गहिराइ र विमर्शमा उहाँको लेखकीय क्षमताको उचाइ सगरमाथाझैँ अटल र विशिष्ट छ । उहाँका समालोचकीय आँखाहरूले कृतिका भित्री तहहरूलाई यसरी केलाउँछन्, जहाँ शब्दका अदृश्य पत्रहरू पनि जीवन्त भएर बोलिउठ्छन् । तर उहाँको लेखकीय पहिचानको क्षितिज यतिमा मात्र सीमित छैन, त्यो त निकै व्यापक र बहुआयामिक छ ।

उहाँ अरूका सिर्जना पर्गेल्ने पारखी मात्र हुनुहुन्न, आफैँभित्र एउटा विराट सिर्जनात्मक संसार बोकेर हिँड्ने साधक हुनुहुन्छ । उहाँले समालोचनाका गहकिला कृतिहरूका साथै नाटक, कथा, उपन्यास र निबन्धका अनेकन् थुँगाहरू नेपाली साहित्यलाई अर्पण गर्नुभएको छ । उहाँका आख्यान र निबन्धहरूमा जीवनको दर्शन, समाजको सूक्ष्म यथार्थ र एउटा अनौठो कलात्मक गाम्भीर्य भेटिन्छ ।

अध्ययनप्रतिको उहाँको आसक्ति त झन् अचम्मको छ, जसलाई शब्दमा बयान गर्न कठिन हुन्छ । मैले थाहा पाएसम्म र उहाँलाई बुझेसम्म, उहाँले काठमाडौँका अधिकांश पुस्तकालयहरूका पुस्तकहरू छाम्‍नु वा पल्टाउनु मात्र भएको छैन, तिनलाई आद्योपान्त पढ्नुभएको छ । ज्ञानको त्यो तिर्खा, पुस्तकका पानाहरूसँगको त्यो अनन्य संवाद नै उहाँको जीवनको सबैभन्दा ठूलो ध्येय रह्यो । पुस्तकालयका ती कुनाहरू र पुराना पुस्तकका सुगन्धहरूमा उहाँले आफ्ना अनगिन्ती सुन्दर प्रहरहरू साट्नुभएको छ ।

प्राज्ञिक ओज बोकेर उहाँले लामो समय ऐतिहासिक त्रि-चन्द्र बहुमुखी कलेज, घण्टाघरमा नेपाली विभागको प्रमुख र प्राध्यापकका रूपमा सेवा गर्नुभयो । त्रि-चन्द्रका ती ऐतिहासिक भित्ताहरू, घण्टाघरको टिक-टिक आवाज र उहाँले कक्षा कोठामा पस्किएका ज्ञानका खजानाहरू आज पनि विद्यार्थी पुस्ताका मानसपटलमा ताजा होलान् । त्रि-चन्द्र मात्र होइन, उहाँले रत्नज्योति क्याम्पस, पद्मकन्या क्याम्पस र पब्लिक युथ क्याम्पसमा समेत आफ्नो जीवनको ऊर्जावान् समय शिक्षण कार्यमा व्यतीत गर्नुभयो । उहाँका हजारौँ विद्यार्थीहरू आज मुलुकका विभिन्न क्षेत्रमा उज्यालो छरिरहेका छन् ।

यद्यपि २०८३, ज्येष्ठ २५ गतेको भेटमा उहाँले व्यक्त गर्नुभएको दुखेसोले मेरो मनलाई निकै अमिलो बनायो । केही वर्षदेखि हात र आँखामा देखिएको समस्याका कारण उहाँले चाहेजति पढ्न र लेख्न पाइरहनुभएको छैन । एउटा अक्षरको अनन्य उपासक, जसको धेरै समय अक्षरहरूका बीचमा बित्यो, उहाँका लागि आँखा र हातले साथ नदिनु कति पीडादायी होला ! उहाँको त्यो मधुरो स्वर र आँखाको शून्यतामा मैले एउटा अथाह तिर्खा र छटपटी महसुस गरेँ ।

‘ज्ञानेन्द्रजी, मन त अझै कति पढूँ, कति लेखूँ भन्छ… तर यी आँखा र हातहरूले हिजोझैँ सघाउन छाडे’ उहाँले भन्दा म निःशब्द बनेको थिएँ ।

तथापि, शरीरका सीमाहरूले उहाँको आन्तरिक चेतना र सृजनशीलताको वेगलाई पूर्ण रूपमा रोक्न सकेका छैनन् । कठिनाइहरूका बाबजुद पनि उहाँका उपन्यासहरू निरन्तर प्रकाशित भइरहेका छन् । यो उहाँको अदम्य इच्छाशक्ति र नेपाली साहित्यप्रतिको अगाध निष्ठाको जीवन्त प्रमाण हो ।

कृष्ण गौतम प्राध्यापक र नेपाली वाङ्मयको एउटा युग, एउटा जिउँदो पुस्तकालय र मजस्ता अनेकन् लेखकहरूका लागि प्रेरणाको अजस्र स्रोत हुनुहुन्छ । उहाँसँगको यो पैंतीस वर्ष लामो आत्मिक सम्बन्ध मेरो साहित्यिक जीवनको एउटा अमूल्य पूँजी हो, जसको सुवास मेरो लेखन र स्मृतिमा सदैव रहिरहने छ ।

चिन्नेहरूले उहाँलाई समालोचकका रूपमा बढी चिन्छन् । तर उहाँको लेखकीय पहिचानको पाटो विविध छ । समालोचनाको गहिराइमा उहाँको लेखकीय क्षमता उचाइमा छ । अध्ययनमा उहाँको चाख झन् बढी छ । मैले थाहा पाएसम्म उहाँले काठमाडौँका अधिकांश पुस्तकालयहरूका पुस्तक आद्योपान्त पढ्नुभएको छ । लेखक हुन र समालोचक बन्न कतिसम्म अध्ययन गर्नुपर्छ भन्ने कुरा उहाँको पठन-यात्राले पुष्टि गर्छ । त्यही भएर उहाँले समालोचनाका कृतिका साथै नाटक, कथा, उपन्यास, निबन्ध आदि उत्तिकै सशक्त रूपमा लेख्नुभएको छ ।

समयको एउटा सुन्दर कालखण्डमा मैले उहाँको विशिष्ट उपन्यास ‘स्वर्णविम्ब’ र दुईवटा गहन समालोचनाका कृतिहरू ‘रचनाको रोमाञ्च’ एवं ‘प्राच्य महाकाव्य’ पढेर आफ्ना भित्री अनुभूतिहरू अक्षरमा उतार्ने एउटा आत्मीय अवसर पाएको थिएँ । उहाँका पुस्तकहरू पढ्नु भनेको शब्दको बगैँचामा आनन्दले रमाउनुसँगै दर्शन र चिन्तनको अलग्ग महासागरमा डुबुल्की मार्नु पनि हो । उहाँको ‘स्वर्णविम्ब’ ले आख्यानको एउटा बेग्लै र नूतन संसार उघारेको थियो भने ‘रचनाको रोमाञ्च’ ले समालोचनाभित्रको सिर्जनात्मक सौन्दर्यलाई महसुस गराएको थियो । त्यस्तै, ‘प्राच्य महाकाव्य’ मार्फत उहाँले हाम्रो पूर्वीय वाङ्मयको जुन विराटपन पुनर्व्याख्या गर्नुभयो, त्यसले मभित्रको पाठक र लेखक दुवैलाई एउटा नयाँ दृष्टि दिएको थियो ।

अहिले यतिबेला, म उहाँको निबन्ध सङ्ग्रह ‘रानीहार’ को पठनमा मग्न छु । हातमा ‘रानीहार’ का पानाहरू पल्टाउँदै गर्दा मलाई महसुस भइरहेछ- निबन्धकारका रूपमा कृष्ण गौतम सरको एउटा सर्वथा अलग्गै शैली, विशिष्ट शिल्प र मौलिक दृष्टिकोण छ । उहाँ एउटा सानो र नितान्त सामान्य लाग्ने शब्द वा विषयलाई पनि आफ्ना अथाह अनुभूति र गहिरो अध्ययनको खाकामा राखेर यसरी प्रस्तुत गर्नुहुन्छ, जहाँ पाठक सम्मोहित बन्न पुग्छ ।

उहाँका निबन्धहरू अनेकौँ भावनाका तरङ्ग मात्र होइनन्, ती त बौद्धिकताले भरिपूर्ण ज्ञान-गरिमाको फराकिलो क्षितिजमा फैलिएका ज्ञानका भण्डार हुन् । उहाँको निबन्ध शिल्प पनि उहाँको समालोचना जत्तिकै गहन, तर्कसङ्गत र स्वादिलो छ । ‘रानीहार’ पढिरहँदा मलाई लाग्छ, उहाँले शब्दहरूलाई रेशा-रेशामा केलाएर तिनमा जीवनको महादर्शन उनिदिनुभएको छ ।

उहाँ अध्ययनको एउटा अनन्त महासागर, सिद्धान्तहरूको जिउँदो व्याख्याता र नेपाली साहित्यको एउटा अजस्र प्रकाश-पुञ्जसमेत हुनुहुन्छ । उहाँका आँखा र हातहरूले हिजोझैँ सहजताका साथ साथ नदिए पनि, उहाँको भित्री चक्षु र मस्तिष्कको तार्किक पक्ष आज पनि उत्तिकै प्रखर छ । उहाँको यो सुदीर्घ र अथक साधनाप्रति म श्रद्धापूर्वक उहाँको सुस्वास्थ्य, दीर्घायु र अविच्छिन्न अक्षर-यात्राको मङ्गलमय कामना गर्छु । उहाँको सामीप्य र कृतिहरूको सुवास मेरो जीवनको यात्रामा सधैँ एउटा निःशब्द र आत्मीय धुन बनिरहने छ ।