सामान्यतया कतिपयले यस्तो बुझ्ने गरेको पाइन्छ- योग भनेको ध्यान र शारीरिक आसनहरू पालना गर्नु हो। यो बुझाइ सम्पूर्णतः गलत होइन तर योग यतिमा मात्र सीमित छैन। श्रीमद्भागवत गीतामा योभन्दा बाहिर वर्णन गरिएको छ, जसले अनन्त शान्तिको लागि अध्यात्मको महत्त्व सहित विभिन्न प्रक्रियाहरूको विस्तृत ब्याख्या गर्दछ। श्रीमद्भागवत गीतालाई योग र यसको प्रक्रियालाई केही उत्तरहरूको ज्ञान जान्नको लागि परिभाषित गर्न प्रयोग गरिन्छ। योगलाई यी रूपहरूमा श्रीमद्भागवत गीताको सान्दर्भिक श्लोकको साथ प्रक्रियागत मार्गको रूपमा वर्णन गरिएको छ।

-कर्म को भक्ति
-आत्म-नियन्त्रण
-एकाग्रता र ज्ञान
-अध्यात्मको लागि भक्ति मार्ग।

आजको जीवनमा शान्ति र आनन्द कायम राख्न यी आवश्यक छन्। यी दुवै शारीरिक स्वास्थ्य र मानसिक स्वास्थ्य कायम राख्न मद्दत गर्छ। जब अर्जुन “महाभारत” मा कठिन विडम्बनाद्वारा परेशान थिए भगवान कृष्णले रणभूमिमा अर्जुनलाई धेरै कुराहरू बताउनुभएको थियो। अर्जुन युद्धको मैदानमा निर्णय लिन असमर्थ थिए र आफ्नो मानसिक स्थिरता गुमाएका थिए। अन्ततः भगवान कृष्णको शिक्षाको प्रभावले अर्जुनले बुद्धत्व प्राप्त गरे र कृष्णको निर्देशनको पालना गरे अर्थात् “योग कर्मषु कौशलम्” भयो ।

श्रीमद्भागवत गीता सबै वेदहरूको सार हो र कृष्णद्वारा अर्जुनलाई युद्धको मैदानमा व्याख्या गरिएको शिक्षाको पाठ हो।

भगवत् गीताका अनुसार योगले हाम्रो कर्मलाई शुद्ध पार्नु हो, योगले मन र इन्द्रियलाई नियन्त्रण गर्छ र योगले मनलाई भक्तिसँग जोड्छ। योग भनेको परिणाम वा अन्तिम परिणामको आशा नगरी निःस्वार्थ कर्महरूको मार्ग हो। आध्यात्मिक साधक धर्म अनुसार काम गर्दछ। स्वार्थ त्यागे बिना योग अभ्यास हुन सक्दैन। योग, अभ्यास गर्दा, जीवनमा शान्ति, आनन्द र बुद्धि प्राप्त गर्न मद्दत गर्दछ।

आज हामी योगको बारेमा धेरै सुन्छौँ, मानिसहरूले योग शब्दलाई उच्चारणमा ‘योगा’ भन्छन्। ‘योग’ को नाममा विभिन्न शिविर आयोजना गर्ने र तालिम दिने र पैसा कमाउने योगीहरूको पनि प्रशंसा हुन्छ । योगको रूपमा ईश्वरको परिभाषा व्यापक र विश्व व्यापक छ । योग त्यस्तो हुनुपर्छ जसले मानिसलाई भगवानको नजिक पुर्‍याएर,आत्मालाई परमात्मामा मिलाउने कार्य गरोस । त्यसैले भगवद्गीतामा भनिएको छ नि : परब्रह्‍मसँग संयुक्त हुनु नै योग हो र योगका लागि इन्द्रियहरु संयमित हुन जरुरी छ । जो मान्छेले भौतिक इच्छा सम्पूर्ण रुपमा त्यागेको छ, जो मान्छे इन्द्रिय तृप्तिको लागिमात्रै भनेर कर्म गर्दैन त्यो नै योगारुढ व्यक्ति हो भनेर

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।
सर्वसड्ढल्पसन्न्यासी योगारूढस्तदोच्यते ।।

महामुनी पतञ्जलिका सिद्धान्तअनुसार चित्तको वृत्तिलाई वास्तविक निरोध गर्नु नै योग हो । पतञ्जलिका अनुसार योगश्चितवृत्तिनिरोध अर्थात् योगले चित्तवृत्तिको निरोध गर्दछ । हाम्रो अस्थिर मनलाई स्थिर बनाउनु नै योग हो । हाम्रो मनमा अनेक प्रकारका राम्रा नराम्रा वृत्ति उत्पत्ति र लय भइरहेको हुन्छ । योगले मानिसमा आफूभित्र रहेको रोगलाई निरोध गर्न सक्छ । योगको अज्ञानताबाट ज्ञानतर्फ, जडबाट चेतनातर्फ, निर्बलताबाट सवलता, जीवनबाट ब्रहृम, प्रत्यक्षबाट परोक्ष एवं सीमितबाट असीमिततर्फको आध्यात्मिक यात्रा नै योग हो भनिएको छ ।

जब हामी भन्छौं कि योग सिक्नुपर्छ, यसको मतलब आसनहरू सिक्नु हुँदैन। यदि तपाईं योग सिक्न चाहनुहुन्छ भने योगका सबै अंगहरू बिस्तारै सिक्नुहोस्। अंग व्यवस्थापनबाट सुरु गर्नुहोस् र त्यसपछि बिस्तारै यम र नियमको अभ्यास गर्नुहोस्।

आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार र धारणा साधना बारे सोच्नुहोस्। यसैबीच उसले ध्यान, बन्ध, मुद्रा र क्रिया पनि सिक्नुपर्छ। यदी हामीले यो सब सिकेका छौ भने सम्झनुस कि हामी योगी बनेका छौ तर कतिपय मानिसहरु मात्र आसन सिक्छन्। त्यति मात्र सिकाइले योग हुन सक्दैन । अथ: योगले शरीरलाई कसरी फइदा गर्छ भन्ने वारेमा केही चिन्तन गरौं ।

शरीर स्वस्थ छ भन्ने पहिलो धारणा हो।

यदि तपाईंले आहारको पालना गर्दै सूर्यनमस्कारको साथसाथै योगका मुख्य आसनहरू गरिरहनुभयो भने, ४ महिना पछि तपाईंको शरीर पूर्ण रूपमा लचिलो र स्वस्थ हुनेछ। तपाईं सधैं ताजा र जवान महसुस गर्नुहुन्छ। योग आसनहरूको नियमित अभ्यासले मेरुदण्ड बलियो बनाउँछ र नसा र धमनीहरूलाई राहत दिन्छ । शरीरका सबै अंगहरूले सहज रूपमा काम गर्छन् ।

मन सधै खुशी रहन्छ

योग गर्नाले मनमा कहिल्यै दुःख, शोक र क्रोध आउँदैन । मन सधै खुसी हुन्छ जसका कारण तपाईको वरिपरि रमाइलो वातावरण सिर्जना हुन्छ । तपाईं जीवनमा कुनै पनि प्रतिकूल परिस्थितिबाट निराश हुनुहुने छैन ।

विचारहरू परिष्कृत हुन्छन्

मस्तिष्कमा कुनै प्रकारको द्वन्द्व वा विकार छैन। मानिसको सोच धेरै फराकिलो र परिष्कृत हुन्छ। परिष्कृत भनेको सफा र स्पष्ट हो। यस्तो अवस्थामा मानिसको बुद्धि धेरै तिखो हुन्छ र उसले जे भन्छ, सोचेर मात्र बोल्छ । भावुक भएर बोल्दैनन्

योग गरिरहनुको प्रभाव यो हो कि तपाईको शरीर, दिमाग र विचार उर्जावान बन्ने बित्तिकै तपाईको सोच परिवर्तन हुन्छ। सोच बदलिएर जिन्दगी पनि बदलिन थाल्छ। योगले सकारात्मक सोचको विकास गर्छ ।

मानसिक रोगहरू हट्छन्

चिन्ता, घबराहट, बेचैनी, अवसाद, शोक, शङ्कास्पद प्रवृत्ति, नकारात्मकता, द्वन्द्व वा भ्रम आदि जस्ता कुनै प्रकारको मानसिक रोग भएमा त्यो हराउँछ । स्वस्थ दिमागले मात्र सुखी जीवन र उज्ज्वल भविष्य निर्माण गर्न सक्छ । योगले शरीरको उर्जा जागृत गराउँदा हाम्रो मस्तिष्कको भित्री भागमा लुकेका रहस्यमय शक्तिहरू पनि प्रकट हुन्छन् । जीवनमा सफलता पाउन शरीरको सकारात्मक उर्जा र मस्तिष्कको बल चाहिन्छ । यो योगको माध्यमबाट मात्र प्राप्त गर्न सकिन्छ, अन्य कुनै व्यायामबाट पाँइदैन ।

दक्षता बढ्छ

निरन्तर योग गर्नाले व्यक्तिको दक्षता बढ्छ र उसले आफ्नो जीवनको लक्ष्यलाई सकेसम्म चाँडो प्राप्त गर्नमा ध्यान केन्द्रित गर्छ । मानौं हाम्रो आयु ५०-५५ वर्ष छ भने सायद २०-२५ वर्ष जस्तो लाग्न थाल्छ । जीवनका वर्षहरू काम धेरै सम्पन्न हुनेछन् ती कामका वर्षहरूमा पनि यदि हामी हाम्रो स्वास्थ्य र जीवनको स्थिरताको बारेमा चिन्तित छौं भने, हामी कहिले काम गर्ने ? व्यस्तताबाट मात्रै जीवनमा धन, सुख र सफलता प्राप्त हुन्छ दक्षताबाट हुन्छ ।

व्यक्तित्वमा परिवर्तन

योग गर्नाले व्यक्तिको व्यक्तित्व र चरित्रमा परिवर्तन आउँछ । उसले आफ्नो भित्रबाट नकारात्मकता र खराब बानीलाई बाहिर निकाल्छ। त्यहाँ दुई प्रकारका मानिसहरू हुन्छन् – अन्तर्मुखी र बहिर्मुखी तर योग गर्न जारी राख्दा, व्यक्तिले यी दुई बीच सन्तुलन स्थापित गर्न सिक्छ ।

राम्रो निद्रा लाग्नेछ

प्राणायाम मार्फत, महत्त्वपूर्ण हावा शरीरको प्रत्येक अणुमा पुग्छ, जसले गर्दा अनावश्यक र हानिकारक तरल पदार्थहरू हटाउँछन् नष्ट हुन्छन्, विषाक्त पदार्थ बाहिर निस्कन्छ जसका कारण आनन्दको निद्रा आफ्नै समयमा स्वतः आउन थाल्छ । प्राणायाम र ध्यानको माध्यमबाट मस्तिष्क सामान्य मानिसको भन्दा धेरै सक्रिय र शक्तिशाली हुन्छ ।

नराम्रा बानीबाट स्वतन्त्रता

निरन्तर योग गर्नाले जीवनमा सबै प्रकारका बानीहरूबाट मुक्ति मिल्छ। धेरैलाई ढिलो उठ्ने र ढिलो सुत्ने बानी हुन्छ । अनियमित रूपमा खाने र दिसा गर्ने बानी छ। बोल्ने, सोच्ने, बुझ्ने र सुन्ने बानी पनि हुन्छ । योगको माध्यमबाट व्यक्तिले सबै प्रकारका बानीहरूबाट मुक्त भएर आफ्नो जीवनलाई सुन्दर शैली र अनुशासनमा ढाल्छ । तपाईलाई यो थाहा पाउँदा छक्क पर्नुहुनेछ कि जसरी हामीलाई बाल्यकालदेखि नै खाने बानी हुन्छ, त्यसैगरी जन्मपछि पनि खाने बानी हुन्छ । यो बानी चक्र बुझ्न महत्त्वपूर्ण छ । रिसाउनु, घृणा गर्नु वा माया गर्नु बानी बन्छ । बानीमुक्त जीवन भनेको के हो? यो जान्न धेरै महत्त्वपूर्ण छ ।

योगबाट व्यक्तिले सफलता प्राप्त गर्छ

यदि कुनै व्यक्तिले निरन्तर योग गरिरहेको छ र उसले योगका यम र नियमहरूको पालना गरी योगका सबै शिक्षाहरू पालन गरिरहेको छ भने उसको मनमा सिद्धिहरू बस्न थाल्छन् भन्ने निश्चित छ। दिमाग र मस्तिष्क यति तीखो हुन्छ कि यो सबै सीमाहरू पार गर्दै माध्यमको सम्पर्कमा आउँछ। ऊ निद्रामा पनि जाग्छ । यहीँबाट उपलब्धिहरू सुरु हुन्छन्। यस्तो साक्षी योगबाट हुन थाल्छ।

योगको महत्व

योग विद्या यस आर्यवृत्तको सबैभन्दा प्राचीन विद्या हो। यो योग विद्या प्राचीन कालदेखि अहिलेसम्म योगीहरूको हृदयमा पवित्र आकाशगंगाको अविरल प्रवाह जस्तै बगिरहेको छ। यो ज्ञान हाम्रा ऋषिमुनिहरूले दिएको एउटा साधन विज्ञान हो, जसले मानव जातिलाई बचाउन सक्षम छ। परमात्मासँग आत्माको मिलन योग ज्ञानद्वारा सम्भव छ। मस्तिष्कले शरीरलाई नियन्त्रण गर्न सक्छ। यदि व्यक्तित्वलाई सुसंस्कृत र उन्नत बनाउन सकिन्छ भने योगको ज्ञानबाट मात्र सम्भव छ, अरू कुनैबाट होइन। यदि योग विद्यालाई मानव धर्मबाट अलग गरियो भने मानव जातिको उद्धार सम्भव छैन।योग मानवजातिको लागि ईश्वरीय आँखा हो, जसको माध्यमबाट सृष्टिको गहिरो रहस्यलाई योगको माध्यमबाट प्राप्त दिव्य दृष्टिबाट थाहा पाउन सकिन्छ। यो योग अभ्यासबाट मात्रै आत्मसाक्षात्कार, आत्मदर्शन, तत्व दर्शन, दिव्य दर्शन हुन्छ, त्यसैले याज्ञवल्क्य स्मृतिमा पनि भनिएको छ ।

‘अयं तु परमो धर्मो यत्योगेनात्मदर्शनम्।’

अर्थात्, जुन अभ्यासद्वारा आत्म-अन्वेष र ब्रह्म प्राप्ति हुन्छ, त्यो योगशास्त्र हो। यो मानवको परम धर्म हो, त्यसैले योगको अनुष्ठान गर्नुपर्छ। आत्म-ज्ञान र आत्म-साक्षात्कारबाट मात्र मुक्ति प्राप्त हुन्छ।यो आत्म-ज्ञान बिना सम्भव छैन, र योगको अनुष्ठान द्वारा आत्म-ज्ञान पनि प्राप्त गर्न सकिदैन। महर्षि पतञ्जलीले योग अनुष्ठानलाई यसरी वर्णन गर्नु भएको छ :

‘सतु दीर्घ काल नैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढ़ भूमि

अर्थात् लामो समयसम्म सम्मान र भक्तिपूर्वक सेवा गरेर मात्र यो अभ्यास पूरा गर्न सकिन्छ, त्यसैले योगाभ्यासको सिद्धिको लागि उत्साह, अटल भक्ति र योग्य गुरुको मार्गदर्शन चाहिन्छ।तब मात्र योग अभ्यासमा प्रगति हुन्छ। योग अभ्यासमा संलग्न ऋषिहरूले वेदको ज्ञान प्राप्त गरे। यसरी यस योग विद्याले लामो, सुखी र स्वस्थ जीवन जिउने कला अपनायो। बिस्तारै यो योग विद्या लोप हुँदै गयो तर आधुनिक युगको समसामयिक संकटबाट उत्पन्न हुने रोग, भय, तनाव, चिन्ता आदिबाट पीडित मानिसहरूले योगको मार्ग अपनाए र त्यसको प्रभावले यो योगविद्या मानिसहरूमा निकै लोकप्रिय भयो।

योग विद्यामा विश्वभर अनुसन्धान भइरहेको छ ।यो योग विद्या आम मानिसका लागि जति उपयोगी छ, योगमा समर्पित अभ्यासकहरूका लागि पनि उत्तिकै उपयोगी छ । योगको ज्ञानद्वारा यसले पूर्ण स्वास्थ्य र मोक्षको मार्ग प्रशस्त गर्दछ। यस योग अभ्यासबाट मानिसले स्वास्थ्य, दीर्घायु र दिव्य जीवन प्राप्त गर्न सक्छ। यसबाट अलौकिक शक्ति, मुक्ति, मोक्ष आदि प्राप्त गर्न सकिन्छ तर आजको आधुनिक युगमा द्रुत गतिको जीवनमा मानिसलाई रोगले बढी सताएको छ, यस्तो अवस्थामा योगले मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा सुधार ल्याउन मद्दत गर्छ । सामाजिक स्वास्थ्य पनि प्रदान गर्दछ। विकासको यस युगमा योगको क्षेत्र निकै फराकिलो छ र धेरै क्षेत्रमा योगको महत्व छ । मानव जीवनका धेरै क्षेत्रमा योगको महत्व छ जसलाई निम्नानुसार प्रकाश पार्न सकिन्छ :

१. शारीरिक महत्व:

शारीरिक स्वास्थ्यमा योग अभ्यासको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। योगका आठ अङ्गको तेस्रो र चौथो भाग आसन र प्राणायामबाट शारीरिक स्वास्थ्य प्राप्त हुन्छ। योगासनबाट शारीरिक शक्तिको विकास हुन्छ । जसले गर्दा शरीर बलियो हुन्छ । यसो गर्दा शरीरका अङ्गहरूको कार्यक्षमता बढ्छ र शरीर स्वस्थ र तन्दुरुस्त हुन्छ। आसन र प्राणायामको माध्यमबाट सबै अङ्गहरूले सहज रूपमा काम गर्न थाल्छन् र इन्डोक्राइन प्रणाली प्रभावित हुन्छ र ग्रन्थिहरूको स्राव कम हुन्छ।सन्तुलित हुन्छन् । जसले गर्दा शरीर स्वस्थ रहन्छ । 

योग स्वस्थ जीवन जिउने कला हो, जसलाई अपनाएमा व्यवस्थित जीवन र शारीरिक स्वास्थ्य प्राप्त हुन्छ ।हठयोगको अभ्यास र छवटा अनुष्ठानले शरीरमा रहेको अशुद्धता बाहिर निस्कन्छ। शरीर शुद्ध हुन्छ। बढेको वात, पित्त र कफ सन्तुलित हुन्छ, कफ र वस्ती क्रियाले वातबाट छुटकारा पाउन मद्दत गर्दछ।यसरी तीनै दोषको सन्तुलित वस्था प्राप्त हुन्छ। यो सन्तुलन पूर्ण स्वास्थ्य हो। जसलाई आयुर्वेदमा पनि मान्यता दिइएको छ ।

प्राणायामको अभ्यासबाट शरीरमा अधिकाधिक शुद्ध सात्विक वायु प्रवेश हुन्छ। जसले गर्दा प्राणशक्ति बढ्छ, श्वास प्रश्वासबाट बढीभन्दा बढी विकारी पदार्थ बाहिर निस्कन्छ, रगत शुद्ध हुन्छ, मन एकाग्र हुन्छ र शरीर स्थिर हुन्छ। यसरी योग गर्नाले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढ्छ । शरीरमा ऊर्जा, मनमा आनन्द र बहुमुखी प्रतिभाको उदय र विकास हुन्छ ।योगको अनुष्ठान गर्नाले वर्तमानमा फैलिरहेको मनोवैज्ञानिक रोगलाई जित्न सकिन्छ । 

योग यस्तो व्यवस्थित र वैज्ञानिक जीवनशैली हो कि यसलाई अपनाएर धेरै घातक रोगहरूबाट बच्न सकिन्छ। यसले योगलाई वर्तमानमा प्रचलित शारीरिक र मानसिक रोगहरूको उपचारको एक निश्चित उपचार विधि हो, जसको माध्यमबाट शारीरिक क्षमता बढाएर शारीरिक स्वास्थ्य प्राप्त हुन्छ भन्ने मान्यता राखेको पाइन्छ ।

श्वेताश्वतर उपनिषदमा योगको भौतिक महत्व यसरी वर्णन गरिएको छ-

।। न तस्य रोगो न जरा न मृत्युःप्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम् ॥

अर्थात्, जसले आफ्नो शरीरलाई योगको आगोमा तताएको छ, उसको शरीरमा न वृद्धावस्थाको लक्षण देखापर्छ, न त कुनै रोगको ।

२. मानसिक महत्व:

आजको आधुनिक समाजमा शारीरिक स्वास्थ्यसँगै मानसिक स्वास्थ्य पनि प्राप्त गर्न सकिन्छ। मानसिक रोग एक खतरा बन्दै गएको छ । आधुनिक विज्ञानले यसको समाधान गर्न सकेको छैन। यी तनाव-सम्बन्धित अवस्था र रोगहरूको सामना गर्न, योग अभ्यास एक सफल र प्रभावकारी चिकित्सा विधि हो जसको माध्यमबाट पूर्ण मानसिक स्वास्थ्य प्राप्त गरिन्छ, मनको प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गरिन्छ ।  मनको चंचलता घटाएर मानसिक एकाग्रता प्राप्त गर्न सकिन्छ, प्राणायामले बालबालिकाको मानसिक विकास गर्न सकिन्छ ।अभ्यास आवश्यक छ र योग अभ्यासद्वारा स्मरण शक्ति बढाएर बुद्धिको ज्योति सम्भव छ।

३. पारिवारिक महत्व

परिवार समाजको एकाइ हो। परिवार व्यक्तिको विकासको आधार हो। परिवार निर्माण एक विशेष अभ्यास हो, जसमा विश्वास, भक्ति, त्याग, संयम, उपस्थिति आदि जस्ता प्रतिभाहरू प्रदर्शन गर्न आवश्यक हुन्छ। लोभ, आसक्ति र अहंकार त्यागेर सन्तुलित र भेदभावरहित ढंगले कर्तव्य पालना गर्दै योगको मार्गमा हिड्दै गर्दा मावन सद्गृहस्थ हुन्छ, पूर्वीय शास्त्रमा गृहस्थयोगको रूपमा वर्णन गरिएको छ र जीवनमा यसको विशेष महत्त्व दिइएको छ, तर अहिलेको समाजमा परमाणु परिवार र पश्चिमी सभ्यताको बढ्दो प्रवृत्ति छसंस्कृतिको अन्धो अनुकरणले नैतिक मूल्यमान्यता धरापमा परेका धेरै समस्याहरू जन्मिएका छन्  । 

सुसंस्कृत परिवारको सट्टा अव्यवस्थित र असंगठित पारिवारिक र अनैतिक व्यवहार देखिने गरेको छ । यी सबै समस्याको समाधान योगमा छ, अष्टांग योग, यम र नियमले हाम्रो व्यवहारिक पक्षलाई शुद्ध बनाउँछ, निर्मल बनाउँछ, पवित्र बनाउँछ । योगले भरिपूर्ण जीवन बिताउने व्यक्तिले राम्रो परिवार बनाउन सक्छ। योग अन्तर्गत सबै साधना विधिहरूले प्रेम, शान्ति, सहयोग, धैर्य, संयम, सहिष्णुता, आध्यात्मिक साधना र सत्कर्म र भौतिक सुख प्राप्तिको चाहनालाई सत्य, अहिंसा, स्वार्थ र अधर्मबाट मात्र जीवन सुखी, उच्च र ईश्वरीय बनाउन सकिन्छ । यम, नियम र अनुशासित जीवन शैली अपनाए पारिवारिक उन्नति गर्न सकिन्छ । यसरी नराम्रो बानीबाट मुक्ति र सुसंस्कृत र सभ्य जीवनबाट मात्रै परिवार निर्माण गर्न सकिन्छ।

४. सामाजिक महत्व

स्वस्थ र सुसंस्कृत परिवारले कुनै पनि समाजको उत्थानमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । यो आदर्श समाजको स्थापनामा योगको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ। मानिसलाई योगले शारीरिक र मानसिक रूपमा स्वस्थ बनाउँछ र स्वस्थ व्यक्तिले मात्र स्वस्थ समाज निर्माण गर्न सक्छ, आधुनिक समाजमा मानिस धन कमाएर र भौतिक स्रोतहरू जम्मा गरेर विलासी जीवन बिताइरहेको छ।प्रतिष्पर्धा र उच्च चाहनाका लागि अनैतिक क्रियाकलाप गर्दै नकारात्मक विचारलाई पलायन गरिरहेको हुन्छ ।जसका कारण सामाजिक कुरीति वा कुप्रथालाई बढावा दिइन्छ ।

नकारात्मक सोचका कारण धेरै शारीरिक र मानसिक रोगहरू उत्पन्न हुन्छन् योग अन्तर्गत प्राणायाम र आसनहरूले शारीरिक र मानसिक रोगहरूको बारेमा सोच्न मद्दत गर्दछ।विचारहरू उच्च हुन्छन्, ज्ञानयोग, कर्मयोग र भक्ति जस्ता साधनहरू छन्, हाम्रो भक्ति ज्ञानको समन्वयले जीवनलाई उच्च बनाउँछ र दिशा प्रदान गर्दछ, जसले गर्दा मानव कर्ममा दक्षता, विचारमा उन्नति र बुद्धि प्राप्त गर्न सक्षम बन्दछ । 

कर्ममा दक्षता तब आउँछ जब भक्तिद्वारा बुद्धि प्राप्त हुन्छ र कर्म नि:स्वार्थ हुन थाल्छ र यसरी कर्मको प्रेरणा नि:स्वार्थ, हुँदै नैतिक मूल्यको प्रेरणा र सत्य र अहिंसाको प्रेरणा योगबाट आउँछ। जसद्वाराआदर्श समाजको स्थापना गर्न अत्यन्तै सरल  र सहज हुन्छ ।  विभिन्न रोगहरूको रोकथाम गरेर, प्रजनन क्षमता उच्च बनाउँदै आदर्श समाज निर्माणमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ।

कर्म, सृजनशीलता र समाज प्रति भक्तिमानव जीवनमा आर्थिक स्तर र योग विद्याको सीधा सम्बन्ध छ भन्न सकिन्छ । मानव जीवनका चार प्रयास धर्म, अर्थ, काम र मोक्षको केन्द्रबिन्दुमा स्वास्थ्य प्राप्त गरी धर्मसँगै धन आर्जन गर्न सकिन्छ।स्वस्थ व्यक्तिले मात्र आफ्नो आर्थिक स्तरलाई उच्च बनाउन सक्छ। स्वस्थ व्यक्तिले मात्र आफ्नो आयस्रोत विकास गरी जीवनमा आफुलाई स्थापित  गर्न सक्छ।

योग अभ्यास अन्तर्गत, कर्मयोगले निरन्तर काम गर्न प्रेरित गर्दछ। जसका कारण कर्मयोगी बनेर व्यक्तिले आफ्नो व्यवसाय विस्तार गरी धेरै आम्दानी गर्न सक्छ ।योग अभ्यासको माध्यमबाट दक्षता विकास गरेर ठूला उद्योगहरूमा काम गर्ने श्रमिकहरूको दक्षता र प्रभावकारिता बढाउन सकिन्छ। जसले गर्दा आर्थिक क्षेत्रमा नाफा र उत्पादकत्व बढाउन सकिन्छ ।रोग लागेमा व्यक्तिको आर्थिक स्थितिमा असर पर्छ भने रोगको उपचारमा हुने खर्च र त्यसको साइड इफेक्टले शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यमा समेत असर पार्छ । 

योगको निरन्तर अभ्यास मार्फत मानसिक एकाग्रताररोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढ्छ। जीवन शक्ति बलियो हुन्छ जसले गर्दा ठूला उद्योगपति तथा चलचित्र क्षेत्रका चर्चित व्यक्तिहरूले योग अभ्यासले आफ्नो दक्षता बढाएको देख्न सकिन्छ । प्राणायाम र ध्यानको अभ्यासबाट हामी शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्य प्राप्त गर्छौं र हाम्रो काम कुशलतापूर्वक पूरा गर्नका लागि आज नेपालभरी योगको ज्ञानबाट आर्थिक लाभ उठाउने विद्यालय र कलेजहरूमा योग प्रशिक्षकहरू नियुक्त गर्नु आवश्यक देखिएको छ । 

नेपाल, भारत र अन्य देशहरूमा योग केन्द्रहरू सञ्चालन भइरहेका छन्। पतञ्जली अन्तर्गतका  योग कक्षा बाहेक  शुल्क तिरेर योग तालिम दिइन्छ र टाढा टाढाबाट सयौं पर्यटक आउने गर्छन् र यसबाट आर्थिक फाइदा पनि लिइरहेका छन् ।

योगबाट शरीर, मन अनि विचार शुद्धि