विश्वकपपछि नेपाल (भाग–१)
फुटबल र राष्ट्र निर्माण: साना देशहरूले संसारलाई कसरी चकित पार्छन्!
विश्वकपको ट्रफी मैदानमा जितिन्छ, तर त्यसको जग विद्यालय, समाज, नीति र राष्ट्रको दीर्घकालीन सोचले तयार गर्छ।
विश्वकप सकियो। रंगशालामा उत्सवको अन्तिम धुन बज्यो। नयाँ विश्वविजेताले ट्रफी उचाल्यो। करोडौँ दर्शकले खुसी र निराशाका क्षण साटासाट गरे। केही दिनसम्म समाचारका शीर्षक गोल, पेनाल्टी, नायक र पराजयले भरिए।
तर विश्वकपको वास्तविक कथा त्यहाँ सकिँदैन।
विश्वकपले हरेक चार वर्षमा संसारलाई एउटा गहिरो प्रश्न सोध्छ- किन केही देश बारम्बार सफल हुन्छन्, र किन केही देशहरू दशकौँसम्म सफलताको ढोका ढकढक्याइरहन्छन्?
यस प्रश्नको उत्तर केवल फुटबलमा छैन। यसको उत्तर राष्ट्र निर्माणको दर्शनमा छ।
नेपाल विश्वकपमा सहभागी भएन। तर विश्वकपबाट सिक्नका लागि मैदानमा उत्रिन आवश्यक पनि छैन। कहिलेकाहीँ दर्शकदीर्घाबाट देखिने पाठ मैदानभित्र खेल्नेले भन्दा स्पष्ट हुन्छ।
फुटबलभन्दा ठूलो खेल
फुटबल आज संसारको सबैभन्दा लोकप्रिय खेल हो। तर आधुनिक विश्वमा यो केवल खेल रहेन। यो शिक्षा, अर्थतन्त्र, संस्कृति, प्रविधि, नेतृत्व, अनुशासन र राष्ट्रिय पहिचानको प्रतिबिम्ब बनिसकेको छ।
एउटा विश्वविजेता टोली तयार हुन लाखौँ बालबालिकामध्ये केही सय छानिन्छन्। तीमध्ये पनि केही दर्जनले राष्ट्रिय टोलीको जर्सी लगाउने अवसर पाउँछन्। यो संयोग होइन: यो दशकौँ लामो योजनाको परिणाम हो।
त्यसैले विश्वकपको ट्रफी वास्तवमा एउटा राष्ट्रको प्रणालीले जितेको हुन्छ।
जब साना राष्ट्रहरूले ठूला शक्तिलाई चुनौती दिन्छन्
विश्व फुटबलले बारम्बार एउटा रोचक दृश्य देखाएको छ- जनसंख्या र आर्थिक शक्तिमा साना देशहरूले पनि विश्व फुटबलका महाशक्तिलाई चुनौती दिएका छन्।
क्रोएसियाको जनसंख्या करिब ४० लाखको हाराहारीमा छ। उरुग्वेको जनसंख्या अझ कम छ। मोरक्कोले अफ्रिकी फुटबलको नयाँ इतिहास लेख्यो। आइसल्यान्डले आफ्नो जनसंख्याभन्दा धेरै ठूलो सपना देखेर युरोपेली फुटबलमा सम्मानजनक स्थान बनायो।
यी देशहरूलाई सफल बनाउने कुरा भूगोल होइन, दृष्टिकोण थियो।
उनीहरूले खेललाई मनोरञ्जनका रूपमा मात्र हेरेनन् राष्ट्र निर्माणको रणनीतिक क्षेत्रका रूपमा लिए।
प्रतिभाभन्दा ठूलो कुरा प्रणाली
नेपालमा एउटा भनाइ प्रायः सुनिन्छ- ‘हाम्रा खेलाडीमा प्रतिभाको कमी छैन।’
यो कुरा धेरै हदसम्म सही पनि हो। नेपालका गाउँदेखि शहरसम्म उत्कृष्ट क्षमता भएका बालबालिका छन्। तर प्रश्न अर्को छ- के हामीसँग उनीहरूलाई विश्वस्तरको खेलाडी बनाउने प्रणाली छ?
प्रतिभा प्रकृतिले दिन्छ। तर विश्वस्तरीय खेलाडी समाजले बनाउँछ।
विश्वकपमा चम्किएका अधिकांश खेलाडीको यात्रामा एउटा समानता देखिन्छ- उनीहरूलाई बाल्यकालदेखि व्यवस्थित प्रशिक्षण, योग्य प्रशिक्षक, नियमित प्रतियोगिता, पोषण, खेल विज्ञान र मनोवैज्ञानिक सहयोग उपलब्ध भयो।
नेपालमा भने प्रतिभा धेरैजसो आफ्नै संघर्षमा हुर्किन्छ। प्रणालीको सहारा कम, व्यक्तिगत त्याग धेरै हुन्छ।
विद्यालयदेखि राष्ट्रिय टोलीसम्म एउटै सोच
सफल फुटबल राष्ट्रहरूमा विद्यालय, स्थानीय क्लब, क्षेत्रीय एकेडेमी र राष्ट्रिय टोलीबीच स्पष्ट सम्बन्ध हुन्छ।
१२ वर्षको उमेरमा देखिएको प्रतिभा २२ वर्ष पुग्दा राष्ट्रिय टोलीमा पुग्ने बाटो पहिल्यै तयार गरिएको हुन्छ।
नेपालमा भने विद्यालय खेलकुद, स्थानीय क्लब र राष्ट्रिय संरचनाबीच निरन्तरता कमजोर देखिन्छ। प्रतियोगिता हुन्छन्, तर ती प्रायः अभियानजस्ता हुन्छन्, प्रणालीजस्ता होइनन्।
जब आधार नै अस्थायी हुन्छ, परिणाम पनि अस्थायी हुने नै भयो।
नेतृत्वको परीक्षा मैदानबाहिर हुन्छ
विश्वकप जित्ने प्रशिक्षकले केवल खेल रणनीति बनाएका हुँदैनन्। उनले वातावरण बनाएका हुन्छन्- विश्वासको, अनुशासनको र साझा लक्ष्यको।
यही कुरा खेल प्रशासनमा पनि लागू हुन्छ।
सफल देशहरूमा फुटबल संघहरू व्यक्तिकेन्द्रित होइन, संस्थाकेन्द्रित हुन्छन्। नीति व्यक्तिभन्दा ठूलो हुन्छ।
नेपालमा खेल प्रशासनबारे बहस धेरै हुन्छ। तर बहसभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा संस्थागत सुधार हो। खेलाडी, प्रशिक्षक, रेफ्री र प्रशासक सबैले एउटै दिशामा हिँड्ने वातावरण बनेपछि मात्र दीर्घकालीन परिवर्तन सम्भव हुन्छ।
खेलमा लगानी भनेको राष्ट्रमा लगानी
धेरै विकासोन्मुख देशले खेललाई अतिरिक्त खर्चका रूपमा हेर्ने गल्ती गरेका छन्।
तर विश्वकपले उल्टो सत्य देखाउँछ।
खेलले पर्यटन बढाउँछ।
खेलले रोजगारी सिर्जना गर्छ।
खेलले स्वास्थ्य सुधार्छ।
खेलले सामाजिक एकता बलियो बनाउँछ।
खेलले राष्ट्रको अन्तर्राष्ट्रिय छवि निर्माण गर्छ।
त्यसैले खेलमा गरिएको विवेकपूर्ण लगानी भविष्यमा आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक प्रतिफल दिने लगानी पनि हो।
नेपालले आजैबाट सुरु गर्न सक्ने पाँच काम
विश्वकप जित्ने सपना देख्नुअघि नेपालले पाँचवटा आधारभूत निर्णय गर्न सक्छ-
विद्यालयस्तरको फुटबललाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्ने।
प्रत्येक प्रदेशमा वैज्ञानिक प्रशिक्षणसहितको फुटबल एकेडेमी स्थापना गर्ने।
प्रशिक्षक र रेफ्री विकासलाई खेलाडी विकाससरह महत्त्व दिने।
खेल विज्ञान, पोषण र प्रदर्शन विश्लेषणमा लगानी सुरु गर्ने।
एन्फा, सरकार, निजी क्षेत्र र स्थानीय समुदायबीच दीर्घकालीन सहकार्यको संरचना बनाउने।
यीमध्ये कुनै पनि काम असम्भव छैन। चाहिने कुरा केवल निरन्तरता र राजनीतिक इच्छाशक्ति हो।
विश्वकपको सबैभन्दा ठूलो पाठ
विश्वकपले हामीलाई एउटा असाधारण सत्य सम्झाउँछ-
साना राष्ट्रहरू सानो सोचका कारण पछि पर्दैनन्, उनीहरू ठूलो सोच राखेपछि नै विश्वमञ्चमा उभिन्छन्।
नेपालसँग प्राकृतिक सौन्दर्य छ। युवा जनशक्ति छ। खेलप्रतिको उत्साह छ। कमी छ भने ती सबैलाई एउटै राष्ट्रिय योजनामा जोड्ने क्षमताको।
सायद त्यसैले नेपालले अहिले विश्वकपमा खेल्न नसके पनि विश्वकपबाट सिक्न भने ढिलो गर्नु हुँदैन।
किनकि विश्वविजेता टोली ९० मिनेटमा तय हुन्छ, तर विश्वविजेता सोच दशकौँमा निर्माण हुन्छ।
