विचार र नेतृत्वको संकटमा एमाले
नेपालको प्रमुख वामपन्थी शक्ति नेकपा (एमाले) यतिबेला एक संवेदनशील र निर्णायक मोडमा उभिएको छ। बाह्य रूपमा संगठन सुदृढ र व्यवस्थित देखिए पनि भित्रभित्रै असन्तोषको सञ्चिति बढ्दै गएको संकेतहरू क्रमशः स्पष्ट हुँदै गएका छन्। यो असन्तोष आकस्मिक प्रतिक्रिया मात्र नभएर लामो समयदेखि विकसित हुँदै आएको संरचनात्मक र नेतृत्वगत समस्याको परिणाम हो।
एमालेले विगतमा आफूलाई अनुशासित, विचारमुखी र कार्यकर्ता-आधारित संगठनका रूपमा स्थापित गरेको थियो। स्पष्ट विचार, सुदृढ संगठन र जनतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध यसको मूल शक्ति मानिन्थ्यो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा नेतृत्वमा शक्ति अत्यधिक केन्द्रित हुँदै गएको, निर्णय प्रक्रियामा सीमित घेराको प्रभाव बढेको र फरक मतप्रति सहिष्णुता घट्दै गएको आरोपहरू पार्टीभित्रैबाट उठ्न थालेका छन्।
政治 दलहरूमा नेतृत्वको केन्द्रीय भूमिका स्वाभाविक मानिन्छ। तर जब नेतृत्वले आलोचनालाई अस्वीकार गर्न थाल्छ र सहमतिलाई मात्र प्रोत्साहन गर्छ, त्यहाँ ‘यस म्यान कल्चर’ को विकास हुन्छ। यस्तो संस्कृतिले अल्पकालीन स्थिरता दिन सक्छ, तर दीर्घकालीन रूपमा संगठनको बौद्धिक र नैतिक आधारलाई कमजोर बनाउँछ।
अहिलेको सबैभन्दा चिन्ताजनक पक्ष भनेको पार्टीभित्रको असन्तोष खुला रूपमा व्यक्त नभई मौन रूपमा दबिएको हुनु हो। खुला असन्तोषले बहस र समाधानको ढोका खोल्छ, तर दबिएको असन्तोषले संगठनप्रति आन्तरिक दूरी बढाउँछ। धेरै कार्यकर्ताहरू औपचारिक रूपमा सक्रिय देखिए पनि भावनात्मक रूपमा विच्छिन्न हुँदै गएको अवस्था दीर्घकालीन रूपमा गम्भीर संकेत हो।
बाहिरी परिवेशमा भने फरक तस्वीर देखिन्छ। नयाँ पुस्ता विशेषतः युवाहरू खुलेर प्रश्न उठाइरहेका छन्। उनीहरू पारदर्शिता, जवाफदेहिता र विचारगत स्पष्टताको माग गरिरहेका छन्। तर यही समयमा पार्टीभित्र संवादको अभाव र संरचनात्मक कठोरता देखिनु, बाहिरी र भित्री यथार्थबीचको दूरी झन् बढाउने कारक बनेको छ।
केही समयदेखि पार्टीभित्र असन्तोषका स्वरहरू बाहिरिन थालेका छन्। यद्यपि ती अझै कमजोर, असंगठित र स्पष्ट नेतृत्वविहीन देखिन्छन्। यसले देखाउँछ कि असन्तोष वास्तविक छ, तर त्यसलाई दिशा दिने संरचना अझै विकसित भएको छैन। यस्तो अवस्थामा असन्तोष या त क्रमशः संगठित हुँदै बलियो बन्छ, या फेरि दबिएर हराउँछ। आज यी दुवै सम्भावना खुला छन्।
यसबीच अर्को चिन्ताजनक प्रवृत्ति पनि देखिएको छ– फरक मत राख्नेहरूलाई किनारामा राख्ने र समान सोच भएका समूहहरूसँग एकीकरण गर्ने। यस्तो रणनीतिले संगठनभित्र विविधता घटाउँछ, आलोचनात्मक सोचलाई कमजोर बनाउँछ र अन्ततः संगठनलाई ‘इको चेम्बर’ मा सीमित गर्छ, जहाँ एउटै प्रकारका विचारहरू मात्र दोहोरिन्छन्।
एमालेको वैचारिक आधार जनताको बहुदलीय जनवाद (जबज) ले खुलापन, बहस र जनतासँगको प्रत्यक्ष सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिन्छ। तर व्यवहारमा यी मूल्यहरू कमजोर हुँदै गएको अनुभूति बढ्दै जानु, पार्टीको वैचारिक विश्वसनीयतामाथि नै प्रश्न उठाउने विषय बनेको छ।
यदि वर्तमान प्रवृत्ति यथावत् रह्यो भने, एमालेले क्रमशः तीन प्रकारका संकटहरूको सामना गर्नुपर्ने सम्भावना देखिन्छ। जस्तै, कार्यकर्ता निष्क्रियता र जनाधार क्षय हुने ‘सफ्ट क्राइसिस’, आन्तरिक गुटबन्दी बढ्ने ‘स्ट्रक्चरल कन्फ्लिक्ट’ वा अझ गम्भीर रूपमा विभाजन वा ठूलो अस्थिरता निम्त्याउने ‘सडन रप्चर’।
पक्कै पनि सुधारको सम्भावना अझै बाँकी छ। तर त्यो स्वतः आउने होइन, त्यसका लागि नेतृत्वस्तरबाट साँचो आत्मसमीक्षा, फरक मतप्रति सहिष्णुता, दोस्रो पुस्ता र सक्षम नेतृत्वलाई अवसर तथा कार्यकर्ता एवं जनतासँग पुनः सशक्त संवाद अपरिहार्य छ।
आजको सन्दर्भमा एमालेका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती केवल संगठन जोगाउनु मात्रै होइन, जनविश्वास र कार्यकर्तासँग भरोसायोग्य सम्बन्ध पुनः निर्माण गर्नु हो। नेतृत्व र कार्यकर्ताबीच बढ्दो दूरी, आलोचनाप्रति घट्दो सहिष्णुता र निर्णय प्रक्रियाको सीमितताले संगठनलाई दीर्घकालीन रूपमा कमजोर बनाउने जोखिम बढाएको छ। यी समस्याहरू समाधान नगरी केवल विस्तार वा एकीकरणले स्थायी समाधान दिन सक्दैन।
बलियो संगठनको आधार भएको पार्टी हुनाले आन्तरिक रूपमा आफ्नै अहंकारको असरसँगै बाहिरी विरोधीहरूको एकोहोरो आक्रमणको सिकार यो भइसकेको छ। त्यसैले ढिला नगरी अबको बाटो स्पष्ट हुन जरूरी छ, नत्र इतिहासमा सीमित नहोला भन्न सकिँदैन। अब आत्मसमीक्षालाई संस्थागत बनाउने, आलोचनालाई व्यवस्थापन गर्ने संस्कार विकास गर्ने, दोस्रो पुस्तालाई अगाडि ल्याउने, जनतासँग पुनः संवाद स्थापित गर्ने र निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता कायम गर्ने कदमहरू विकल्प मात्र होइनन्, चरम आवश्यकता भइसकेका छन्।
अन्ततः कुनै पनि राजनीतिक दलको दीर्घकालीन अस्तित्व संगठनात्मक आकारमा मात्र निर्भर हुँदैन। त्यसको आन्तरिक लोकतन्त्र, विचारप्रति निष्ठा र जनतासँगको जीवित सम्बन्ध नै त्यसको वास्तविक शक्ति हो। एमालेले आफ्नो ऐतिहासिक भूमिका कायम राख्ने हो भने, मौन असन्तोषलाई समयमै सम्बोधन गर्नु अपरिहार्य छ।
समयले अवसर पनि दिन्छ र चेतावनी पनि। अहिले एमालेका लागि यी दुवै एकैसाथ उपस्थित छन्। अब हेर्न बाँकी छ- यो पार्टी अब सुधारतर्फ निर्णायक कदम चाल्छ कि मौन असन्तोषलाई बेवास्ता गर्दै क्रमशः कमजोर बन्दै जान्छ।
वामपन्थी राजनीति केवल प्रतिस्पर्धाको मैदान मात्र होइन, विचार, इतिहास र उत्तरदायित्वको साझा यात्रासमेत हो। केपी ओली, प्रचण्ड र माधव नेपाल यी तीन पात्रबीचको सम्बन्धलाई केवल को बढी शक्तिशाली भन्ने आधारमा मापन गर्नु पर्याप्त हुँदैन। उनीहरू सबैको आ–आफ्नो ऐतिहासिक भूमिका, योगदान र सीमाहरू छन्। तर आजको प्रश्न उनीहरूको विगत होइन, भविष्यप्रति उनीहरूको दृष्टि हो।
उनीहरूले कस्तो उत्तराधिकार निर्माण गर्छन्? दोस्रो पुस्तालाई कति अवसर दिन्छन्? र वाम एकताको मार्गलाई कति इमानदारी र दूरदृष्टिका साथ अगाडि बढाउँछन्? यी प्रश्नहरूको उत्तरमै नेपालको वामपन्थी भविष्यको दिशानिर्देशन लुकेको छ।
मार्क्सवादी चिन्तकको हैसियतले उठाइएको यो चिन्ता आग्रह वा पूर्वाग्रह होइन, बरु सम्भावनाको खोज हो। यदि सोचलाई केही लचकता दिइयो भने, सम्भवतः नयाँ सहकार्य, नयाँ नेतृत्व र नयाँ वैचारिक पुनर्जागरणको ढोका खुल्न सक्छ। अन्ततः प्रश्न केवल को अगाडि बढ्छ भन्ने होइन, बरु समग्र वाम आन्दोलनलाई कसरी पुनर्जीवित गरिन्छ भन्ने हो। यही चिन्तनका साथ यो सवाल प्रस्तुत गरिएको हो, जसको उत्तर भने आगामी कदमहरूले नै दिनेछन्।
* * *
