विद्यार्थी जीवनको तनाव : योग नै किन समाधान?
यन्नवे भाजने लग्नः, संस्कारो नान्यथा भवेत।
कथाच्छलेन बालानां नीतिस्तदिह कथ्यते।।
(हितोपदेश)
जसरी काँचो माटोको भाँडोमा बनाइएका चित्र वा रेखाहरू सुकेपछि पनि मेटिँदैनन्, त्यसरी नै आध्यात्मिक कथाहरूमार्फत बालबालिकाहरूलाई सिकाइएका नैतिक कुराहरू उनीहरूको दिमागबाट कहिल्यै हराउँदैनन्।
जीवनभर काम लाग्ने सीपहरू बाल्यकालमा नै भर्न सकियो भने त्यो दिगो हुन्छ। त्यसैले त बालबालिकाहरूलाई ज्ञान दिने कामको सुरुवात बाल्यकालदेखि नै गरिन्छ। यो अवस्थामा सिकेका कुराहरू बालबालिकाले बिर्सँदैनन्। जीवनको सुरुवातमा सिकेका अक्षरहरू जीवनभर स्मरणमा रहन्छन्। समाज, शास्त्र र बाहिरी जगत्का ज्ञान र गुणका कुराहरू बालबालिकाले सिक्ने हुँदा उनीहरूलाई सकारात्मक चिन्तनतर्फ उन्मुख गराउनुपर्ने आवश्यकता टड्कारो रूपमा देखिएको छ। बालबालिकाको उत्सुकता र आवश्यकतालाई सही तरिकाले सम्बोधन गर्न सकियो भने मात्र उनीहरूमा आत्मविश्वास र आत्मसम्मान बढ्छ। शिक्षाको सन्दर्भमा जीवनको यो पहिलो अवस्था अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले, अहिलेका शिक्षालयहरूमा बालबालिकाहरूलाई ध्यान योग र नैतिक आचरण सिकाउनु अति आवश्यक देखिएको छ।
योग र विद्यार्थी जीवन
योग एउटा यस्तो अभ्यास हो जसले शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यलाई बढावा दिन आसन, श्वासप्रश्वास र ध्यानको प्रयोग गर्छ। यी अभ्यासहरूले लचिलोपन, शक्ति र सन्तुलनमा सुधार गर्नुका साथै तनाव कम गर्न र सजगता बढाउन मद्दत गर्छन्। विगत केही दशकहरूमा योग विश्वभर निकै लोकप्रिय भएको छ। योग यस्तो अभ्यास हो जुन कुनै पनि व्यक्तिको आवश्यकताअनुरूप ढाल्न सकिन्छ, जसको अर्थ लगभग सबैले यसबाट लाभ उठाउन सक्छन्। यहाँ, हामी सन्तुलित विद्यार्थी जीवन सिर्जना गर्न योगको भूमिकाबारे चर्चा गर्नेछौँ।
आजका विद्यार्थीहरूले यो द्रुत गतिमा चल्ने र माग गर्ने समाजमा आफ्नो सामान्य कल्याण र शैक्षिक उपलब्धि दुवैलाई असर गर्ने विभिन्न समस्याहरूको सामना गरिरहेका छन्। उनीहरूको व्यस्त तालिका हुन्छ जसमा अध्ययन, परियोजना, असाइनमेन्ट र अन्य गतिविधिहरूका लागि समय छुट्याउनुपर्छ। यी सबै कुरा विद्यार्थीहरूका लागि तनावपूर्ण हुन सक्छन्।
यदि विद्यार्थीहरू योग अभ्यासमा संलग्न हुन सके भने उनीहरूको जीवनको गुणस्तरमा सुधार आउँछ र व्यस्त शैक्षिक तालिकाबाट हुने तनाव र चिन्ताबाट विश्राम लिन सक्छन्। योग एक पुरानो पूर्वीय अनुशासन हो जसले शरीर र दिमागलाई सँगै काम गर्न अनुमति दिन्छ। यसले आराम, कायाकल्प र तनाव कम गर्नका लागि स्ट्रेचिङ, श्वासप्रश्वास प्रविधि र ध्यानलाई संयोजन गर्छ। विद्यार्थीहरूको भावनात्मक र शारीरिक कल्याणका लागि योग आवश्यक छ। योगको माध्यमबाट विद्यार्थीहरूले शारीरिक र मानसिक कल्याण प्राप्त गर्न सक्छन् र त्यसको फलस्वरूप शैक्षिक रूपमा सजिलै सफलता हासिल गर्न सक्छन्।
हाल पाश्चात्य उपमहाद्वीपमा जरा गाडेको भए पनि, योग पहिले नै धेरै महादेशहरूमा फैलिसकेको छ। योगको जननी आर्यावर्त खण्ड नेपाललाई मानिएको छ। यस क्षेत्रको पूर्ण ज्ञान प्रदान गर्न, शैक्षिक संस्थाहरूले अब योगमा डिप्लोमा र प्राकृतिक चिकित्सासम्बन्धी पाठ्यक्रमहरू जस्ता विभिन्न कार्यक्रमहरू प्रदान गरिरहेका छन्। योगका सबै उमेरका मानिसहरूका लागि अनगिन्ती फाइदाहरू छन् र यो हाम्रो जीवनमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। विद्यार्थीहरूले आफ्नो जीवनमा योग अभ्यास गर्नाले कसरी सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने बुझेमा उनीहरूलाई छिटो फाइदा हुनेछ। विद्यार्थी जीवनमा योगका केही फाइदाहरू यहाँ दिइएका छन्:
तनाव र चिन्ता कम गर्ने माध्यम
मानसिक तनाव कम गरेर, योगले मानिसहरूलाई कम तनाव महसुस गर्न मद्दत गर्न सक्छ। यसले तनाव हर्मोन कोर्टिसोलको उत्पादनलाई नियमन गरेर आरामलाई प्रोत्साहन गर्छ। योग र तनावबीचको सम्बन्धको अनुसन्धान गर्न वैज्ञानिकहरूले गरेको अध्ययनले पत्ता लगाएको छ कि योगले कोर्टिसोल उत्पादन घटाउँछ, जसले गर्दा तनाव कम हुन्छ। यसले विद्यार्थीहरूको चिन्ता कम गर्न पनि मद्दत गर्छ, जसले अन्ततः शैक्षिक उपलब्धिमा सुधार ल्याउँछ। यसरी, विद्यार्थीहरूको जीवनमा योगको महत्त्व यो छ कि यसले उनीहरूलाई शान्त र सन्तुलित मनस्थिति कायम राख्दै उनीहरूको पूर्ण क्षमतामा पुग्न सक्षम बनाउँछ।
योगको एउटा स्पष्ट फाइदा भनेको यसले लचिलोपन र सहनशीलता बढाउँछ। आसनहरू, वा योग आसनहरू विभिन्न प्रकारका मांसपेशी, जोर्नी र लिगामेन्टहरूलाई बलियो बनाउन र तन्काउनमा केन्द्रित हुन्छन्। नियमित रूपमा योग अभ्यास गर्ने विद्यार्थीहरूले आफ्नो सामान्य लचिलोपन, सन्तुलन र समन्वयमा सुधार गर्छन्। यसले उचित सन्तुलन र मुद्रालाई पनि प्रोत्साहन गर्छ, जुन शरीरको विकासका लागि महत्त्वपूर्ण छ। योग अभ्यास गर्ने विद्यार्थीहरूले मोटोपना रोक्न, आधुनिक जीवनशैलीको समस्यासँग लड्न र जीवनभर शारीरिक कल्याणको लागि बलियो जग बसाल्न सक्छन्।
राम्रो स्मरणशक्ति र ध्यानका लागि
अध्ययन गर्दा ध्यान केन्द्रित गर्ने तरिकाहरू खोजिरहेका विद्यार्थीहरूका लागि योग एउटा उपयोगी उपकरण हो। योगले विद्यार्थीहरूलाई कम अति सक्रिय र कम बेवास्ता गर्ने बनाउन मद्दत गर्छ, जसले उनीहरूको ध्यान अवधिलाई लामो बनाउँछ। लामो ध्यान अवधिले लामो समयसम्म स्मरणशक्ति कायम राख्न सहज बनाउँछ। राम्रो ग्रेड र लामो ध्यान अवधि योगको स्मरणशक्तिमा प्रत्यक्ष प्रभावका दुई सूचक हुन्। त्यसकारण, योगका फाइदाहरू तनाव र चिन्ता कम गर्नुभन्दा धेरै फराकिला छन्।
विद्यार्थीहरूको जीवनमा योगको एउटा महत्त्वपूर्ण फाइदा भनेको तौल व्यवस्थापन हो। आजका युवाहरू नयाँ युगको जीवनशैलीको उप-उत्पादन हुन्, जसमा कक्षामा लामो समयसम्म बस्नुपर्ने र बारम्बार जङ्क फुड सेवन गर्ने बानी हुन्छ। योगले यस जीवनशैलीलाई सन्तुलनमा राख्न मद्दत गर्छ। नियमित आसन अभ्यासले बालबालिकालाई स्वस्थ तौल कायम राख्न मद्दत गर्छ, विशेष गरी जो खेलकुद अभ्यास गर्न मन पराउँदैनन्। यो सानै उमेरमा बाल्यकालको मोटोपनाको समस्या कम गर्ने एक स्वस्थ दृष्टिकोण पनि हो।
आत्म-अनुशासन, शरीर र मनको सम्बन्ध सुधार
योग केवल शारीरिक कसरत मात्र नभई एउटा यस्तो अनुशासन हो जसले आत्म-नियन्त्रण र आत्म-जागरूकताको विकास गर्छ। योगले विद्यार्थीहरूलाई उद्देश्यहरू सेट गर्न, आफ्नो अभ्यासमा निरन्तर काम गर्न र अवरोधहरू जित्न प्रोत्साहित गरेर दृढ संकल्प, दृढता र आत्म-नियन्त्रणको भावना निर्माण गर्न मद्दत गर्छ। योगले आत्मनिरीक्षण, आत्म-चिन्तन र आफ्नो शरीर, मन तथा भावनाहरूको जागरूकतालाई प्रोत्साहन गर्छ। यस प्रक्रियाको परिणामस्वरूप विद्यार्थीहरूले आफ्नो व्यक्तिगत प्रगति, सीमितता र प्रतिभाका बारेमा महत्त्वपूर्ण कुराहरू सिकेर आत्म-मूल्यको स्वस्थ भावना र सकारात्मक आत्म-छवि विकास गर्छन्।
विद्यार्थीहरूका लागि योगका फाइदाहरू बुझ्नु भनेको शरीर र मन दुवैलाई सँगै योग अभ्यास गराउनु हो। शरीरले व्यायाम गर्छ र दिमागले ध्यान केन्द्रित गर्न मद्दत गर्छ। यसले मन र शरीरबीच बलियो सम्बन्ध निर्माण गर्न काम गर्छ।
सचेत हुनु भनेको वर्तमान क्षणमा रहनु हो। माइन्डफुलनेस भनेको आफ्नो श्वास वा तपाईंले सुन्न सक्ने सबैभन्दा टाढाको आवाजमा ध्यान दिनु हो। तपाईं दिनको कुनै पनि समयमा यो अभ्यास गर्न सक्नुहुन्छ, केही समयको लागि पनि। माइन्डफुलनेस अभ्यास गर्ने मानिसहरू बढी सहज र कम नर्भस हुन सक्छन्। कल्पनाशील र रमाइलो हुने दृश्यावलोकन अभ्यासहरूले विद्यार्थीहरूलाई बढी सचेत बन्न मद्दत गर्न सक्छन्। यो विद्यालयमा योगका धेरै अद्भुत फाइदाहरूमध्ये एक हो।
योगासनमार्फत दिनभर पर्याप्त शारीरिक क्रियाकलाप गर्नु विद्यार्थीहरूका लागि योगको एउटा फाइदा हो, किनभने यसले रातमा शान्त निद्रालाई बढावा दिन्छ। नियमित योग अभ्यासले शरीरको मेलाटोनिनको स्तर पनि बढाउँछ, जसले मानिसहरूलाई रातमा राम्रो निद्रामा मद्दत गर्छ।
योग अभ्यास गर्ने विद्यार्थीहरू आफ्नो शरीरको बारेमा बढी आत्म-सचेत हुन्छन्। यसबाट उनीहरू स्वस्थ जीवनशैली अपनाउन र आफ्नो दैनिक जीवनमा नैतिक तथा चारित्रिक सिद्धान्तहरू विकास गर्न प्रेरित हुन्छन्। व्यायाम, स्वस्थ आहार र पर्याप्त निद्राले विद्यार्थीहरूको सामान्य कल्याणलाई सहयोग गर्छ।
निष्कर्ष
योग भनेको दिनभरको समयमा ‘रिसेट’ बटन थिचेर वा सचेत विराम लिएर आफूलाई ताजा बनाउनु जस्तै हो। यसले समग्र विकास र उन्नतिमा मात्र नभई उत्कृष्ट शैक्षिक नतिजामा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्छ। यसका फाइदाहरू विद्यार्थीहरूभन्दा बाहिर फैलिएर सामान्य कक्षाकोठाको वातावरण र शिक्षकहरूको प्रभावकारितामा समेत प्रभाव पार्ने देखिएको छ। विभिन्न योगाभ्यास, ध्यान र प्राणायामका माध्यमबाट विद्यार्थीहरूको शारीरिक र मानसिक स्वस्थता बढाउन सकिन्छ। प्रत्येक शिक्षक तथा अभिभावकले विद्यार्थीहरूलाई प्रारम्भिक अवस्थादेखि नै सकारात्मक सोच र योगादि कार्यमा सहभागी गराउन सके परिवार, समाज र राष्ट्र नै स्वस्थ भई समुन्नत समाज निर्माणको सेतु तयार गर्न सकिन्छ।
सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः,
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःख भाग्भवेत्।।
* * *
