विपद् पूर्वतयारी : घरपरिवारले अपनाउनुपर्ने ६ मुख्य रणनीति
नेपालजस्तो विपद्को उच्च जोखिममा रहेको देशमा भूकम्प, बाढी, पहिरो, आगलागी, हावाहुरी तथा महामारीजस्ता विपद्हरू कहिले, कहाँ र कसरी आउँछन् भन्ने निश्चित हुँदैन। यद्यपि, पूर्वतयारी गर्न सके विपद्को जोखिम न्यूनीकरण गर्न धेरै सहज हुन्छ।
विपद्लाई पूर्ण रूपमा रोक्न नसकिए पनि पूर्वतयारीले जनधन र अर्थतन्त्रमा पर्ने क्षतिलाई न्यूनीकरण गर्न अवश्य सकिन्छ। त्यसैले, नेपालका हरेक घरपरिवारले विपद् पूर्वतयारीका लागि निम्न ६ मुख्य विषयमा ध्यान दिनु निकै आवश्यक छ:
१. परिवार स्तरको आपत्कालीन योजना
कुनै पनि विपद् पूर्वसूचना दिएर आउँदैन। त्यसैले, सबैभन्दा पहिला आफ्नो परिवार स्तरको आपत्कालीन योजना बनाउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यसअन्तर्गत:
सुरक्षित स्थानको पहिचान गर्ने।
पारिवारिक मिलन केन्द्र निर्धारण गर्ने।
पारिवारिक जिम्मेवारी बाँडफाँड गर्ने।
विपद् आइहालेमा घर नजिकैको सुरक्षित स्थानमा भेला हुने र सदस्यहरूले तोकिएको जिम्मेवारी पालना गर्ने।
२. ‘झटपट झोला’ तयार गर्ने
विपद् आइहालेमा केही दिन सुरक्षित तरिकाले बाँच्नका लागि अत्यावश्यक सामानहरू भएको ‘झटपट झोला’ (Go Bag) तयार पार्नुपर्छ। यो झोला भाग्ने वा बाहिर निस्कने ढोकाको नजिकै राख्नुपर्छ। झोलामा हुनुपर्ने सामानहरू:
पानी र सुख्खा खानेकुरा (चिउरा, चाउचाउ, बिस्कुट आदि)।
नियमित खाने औषधि र प्राथमिक उपचारका सामग्री।
महत्त्वपूर्ण कागजातको फोटोकपी।
टर्चलाइट, रेडियो, ब्याट्री, सिठ्ठी।
नित्यकर्मका सामानहरू, बच्चाका कपडा आदि।
३. घरको संरचना तथा भौतिक सुरक्षा
विपद् आउनुअघि नै घरको संरचनामा भएका कमीकमजोरी पत्ता लगाई जोखिम न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ।
चर्केका घरहरू समयमै मर्मत गर्ने।
भूकम्पको समयमा खस्न सक्ने दराज वा गरुङ्गो सामानलाई बाँधेर राख्ने।
आगलागीबाट छिटो क्षति हुने सामानहरूलाई सुरक्षित राख्ने।
ग्याँस र विद्युतका तारहरू सुरक्षित तरिकाले व्यवस्थापन गर्ने।
घरको आपत्कालीन निकास मार्ग सधैँ खुल्ला राख्ने।
घरमा वा समुदायमा पहुँच हुने गरी अग्निशामक (आगो निभाउने) यन्त्र राख्ने।
४. परिवारका सबै सदस्यलाई आधारभूत सीप र जानकारी
विपद् पूर्वतयारी भनेको सुरक्षाका उपायहरू सिक्नु पनि हो। यी उपायहरू परिवारका सबै सदस्यलाई जानकारी हुनुपर्छ:
भूकम्पको बेला: ‘घुँडा टेक, ओत लाग र समात’ को विधि अपनाउने।
बाढी/डुबानको बेला: उचाइ भएको सुरक्षित स्थानतर्फ जाने।
चट्याङको बेला: घरभित्र विद्युतीय उपकरण बन्द गरेर बस्ने।
आगलागीको बेला: अग्निशामक यन्त्रको प्रयोग गर्ने, भुइँमा घस्रिएर (सानो पोजिसनमा) धुवाँबाट बच्दै बाहिर निस्कने।
प्राथमिक उपचार: बेहोस हुँदा वा चोटपटक लाग्दा अपनाउनुपर्ने प्राथमिक उपचार र आपत्कालीन सुरक्षा नम्बरहरूको जानकारी राख्ने।
बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र गर्भवती महिलालाई प्राथमिकतामा राखेर उद्धार गर्ने तरिका सिक्ने।
५. समुदायसँग सहकार्य
विपद्को बेला परिवार मात्र होइन, छिमेकी र समुदाय नै सबैभन्दा ठूलो शक्ति हुन्छन्। समुदायसँग सहकार्य नगरेसम्म पूर्वतयारी अधुरो रहन्छ।
समुदायमा आपत्कालीन सम्पर्क विवरण तयार पार्ने।
समुदायको सुरक्षित मिलन केन्द्र तोक्ने।
स्थानीय तह, आमा समूह, रेडक्रस, प्रहरी र सुरक्षा निकायहरूसँग निरन्तर समन्वय र सहकार्य गर्ने।
६. सूचना व्यवस्थापन
धेरै मानिसले समयमै सही सूचना नपाउँदा अकालमै ज्यान गुमाउनुपरेको हुन्छ। त्यसैले पूर्वतयारीमा सूचनाको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
मौसमसम्बन्धी जानकारीसँग सधैँ अपडेट रहने।
बाढी-पहिरोको जोखिम भएका स्थानहरूको पहिचान गर्ने।
आधिकारिक समाचारहरू मात्र सुन्ने/हेर्ने।
गलत हल्ला र अफवाहबाट टाढै रहने। सही सूचना र पूर्वतयारीले धेरैको जीवन बचाउन सकिन्छ।
निष्कर्ष
विपद् आउनुअघि गरिने तयारीमा धेरै खर्च, ठूलो मेहनत वा धेरै समय लाग्दैन। तर, यसले जीउधन, परिवार, घर र भविष्य सुरक्षित बनाउने क्षमता राख्दछ। हाम्रो जस्तो जोखिमयुक्त देशमा ‘विपद् आएपछि हेरौँला’ भन्नु मूर्खता हो; ‘पहिले नै पूर्वतयारी गरौँ’ भन्ने सोच अपनाउनु नै आधुनिक, जिम्मेवार र सुरक्षित जीवनशैली हो।
बुझ्नै पर्ने कुरा: विपद्लाई पूर्ण रूपमा रोक्न नसकिए पनि क्षति घटाउन अवश्य सकिन्छ। विपद् पूर्वतयारी नै सबैभन्दा सस्तो र प्रभावकारी सुरक्षा कवच हो।
(लेखक विपद् व्यवस्थापन सम्बन्धी प्रशिक्षक हुन्।)
