वीपी कोइराला विश्व राजनीतिक वृत्तमा एक अग्लो व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो र नेपालको आधुनिक इतिहासमा उहाँको बराबरी गर्ने कोही थिएन। एक सच्चा राष्ट्रवादी, स्वर्गीय कोइरालाले लोकतन्त्रका लागि निरन्तर वकालत मात्र नगरी, आफ्नो अन्तिम साससम्म नेपालीहरूको कल्याणका लागि सङ्घर्ष गर्नुभयो। यो लेखकलाई सौभाग्य थियो कि उनले महान् नेतालाई धेरै अवसरमा प्रत्यक्ष सुन्ने मौका पाए।

मैले उहाँलाई पहिलो पटक सन् १९७० को दशकको सुरुमा भेटेको थिएँ, जब उहाँ भारतको वाराणसीस्थित सारनाथमा बस्नुहुन्थ्यो। उहाँ आत्म-निर्वासनमा हुनुहुन्थ्यो र पुरानो धार्मिक शहर वाराणसीमा गङ्गापारि सारनाथमा बस्न रोज्नुभयो। नेपालभरिबाट धेरै नेपाली कांग्रेसका नेता र पार्टी कार्यकर्ता उहाँलाई भेट्न जान्थे।

सारनाथबाट उहाँले नेपाली जनतालाई तत्कालीन राजा महेन्द्रले सैन्य शक्तिको बन्दुकको बलमा लादेको तानाशाही पञ्चायती व्यवस्थालाई हटाउन र प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना गर्न सशस्त्र क्रान्तिको लागि एकजुट हुन आह्वान गर्नुभएको थियो। उहाँ विश्वास गर्नुहुन्थ्यो, राष्ट्रिय एकता र राष्ट्रको भलाइका लागि प्रजातन्त्र अपरिहार्य छ।

मैले बाल्यकालदेखि नै मानिसहरूले उहाँको बारेमा कुरा गरेको सुनेको थिएँ। मैले मेरो विद्यालय जीवनको पछिल्ला दिनहरूमा उहाँको राजनीतिक शिक्षाको कट्टर अनुयायी बनेँ। मैले मेरो कलेजका दिनहरूमा उहाँका विचारहरूलाई व्यवहारिक क्षेत्रमा साकार पार्न एक कार्यकर्ताको रूपमा आफूलाई विकास गरेँ, र म इलामको स्थानीय प्रशासनको निशाना बनेँ। मेरो विरुद्धमा वारेन्ट जारी भयो, जसले गर्दा मलाई सीमा पार गरेर कोइराला कहाँ पुग्न बाध्य बनायो।

आकर्षक व्यक्तित्व

एक साँझ मैले आफ्नो अगाडि एक अग्लो तर पातलो, सधैँ मुस्कुराउने, धेरै आकर्षक व्यक्तित्वलाई तीक्ष्ण चम्किला आँखाहरूका साथ देखेर रोमाञ्चित भएँ। मैले ‘जय नेपाल’ उच्चारण गर्दै उहाँलाई उत्साहपूर्वक अभिवादन गरेँ। उहाँले सोही शब्दका साथ अनुग्रहित रूपमा जवाफ फर्काउनुभयो। म पश्चिम बङ्गालको नक्सलबाडीबाट गिरिजाप्रसाद कोइराला (जीपी) र नोना कोइरालासँगै त्यहाँ पुगेको थिएँ। त्यस साँझ त्यस्ता उच्च व्यक्तित्वहरूसँग एउटै खाने टेबलमा खाना खान म अलि हिचकिचाइरहेको थिएँ।

भोलिपल्ट बिहान, कोइरालाले मलाई सारनाथ घरको खुला छतसम्म पछ्याउन सङ्केत गर्नुभयो। हामी कुर्सीहरूमा आमने सामने बस्यौँ। उहाँले मलाई कुरा गर्न चाहन्छु कि भनेर सोध्नुभयो। पक्कै पनि, मसँग धेरै जिज्ञासाहरू थिए, जुन मैले एक-एक गरी उहाँलाई सुनाएँ र जवाफहरू पाएँ। करिब दुई घण्टाको एक-एक कुराकानीको अन्त्यमा मैले राहत र जानकारी प्राप्त गरेको महसुस गरेँ। यस्ता कुराकानीहरू, मुख्यतया समसामयिक मुद्दाहरूमा उहाँका प्रस्तावहरू, अर्को दुई लगातार राम्रा बिहानसम्म चले।

पछि, मलाई नक्सलबाडी क्षेत्रमा एउटा शिविर (निर्वासित कार्यकर्ताहरूका लागि अस्थायी रूपमा सँगै बस्ने ठाउँ) स्थापना गर्ने र चलाउने जिम्मेवारी दिइयो। करिब पाँचदेखि १० जना नेता र पार्टी कार्यकर्ता त्यहाँ बस्ने गर्थे। पार्टीले दिएको थोरै पैसाले शिविर चलाउन गाह्रो थियो। त्यसैले म सधैँ दबाबमा हुन्थेँ।

म भर्खर २० वर्षको हाराहारीमा थिएँ र मसँग कुनै पूर्व अनुभव थिएन। यो प्रतिकूल परिस्थितिले मेरो स्वास्थ्य बिग्रियो। म शारीरिक रूपमा कमजोर र मानसिक रूपमा उदास भएँ। सङ्गठनका केही आगन्तुक साथीहरूले मेरो अवस्थाबारे कोइरालालाई रिपोर्ट गरेका हुन सक्छन्।

जीपी कोइराला हरेक तीन महिनाको अन्तरालमा नियमित रूपमा नक्सलबाडी शिविरको भ्रमण गर्नुहुन्थ्यो। उहाँको एक भ्रमणमा, उहाँले मलाई भन्नुभयो कि सान दाजु (वीपी) ले मलाई उहाँसँग सामेल हुन आग्रह गर्नुभएको छ। म जीपीसँग सारनाथ पुगेँ। भोलिपल्ट बिहान, बीपीले मलाई उहाँलाई पछ्याउन सङ्केत गर्नुभयो।

उहाँको गाडी बनारस हिन्दू विश्वविद्यालय मेडिकल कलेज अस्पतालको परिसरमा रोकियो। म सिधै डा. बाजपेयीको कोठामा उहाँलाई पछ्याएँ। बाजपेयी चिकित्सा विभागका प्रमुख हुनुहुन्थ्यो। कोइरालाले डा. बाजपेयीलाई मेरो स्वास्थ्य जाँच गर्न आग्रह गर्नुभयो। मलाई हेपाटाइटिस भएको पत्ता लाग्यो र आयुर्वेदिक औषधि दिइयो र आराम गर्न सल्लाह दिइयो।

आर्थिक मितव्ययिता

म कोइरालाको सारनाथ निवासमा एक महिना बसेँ। सामान्य खानाको अतिरिक्त, मलाई दुवै पटक एक कप दूध दिइयो। मैले बीपीले दिएका पुस्तकहरू पढ्दै समय बिताएँ। हरेक साँझ, म सारनाथ मन्दिर पार्कमा हिँड्थेँ, र कहिलेकाहीँ युवा भिक्षुहरूसँग कुराकानी गर्दै बस्ने गर्थेँ, जससँग मैले न्यानो मित्रता विकास गरेको थिएँ। म छिट्टै निको हुँदै थिएँ। मेरो त्यहाँ बसाइको तेस्रो हप्ताको एक दिउँसो, बीपीले मलाई पहिलो तल्लामा रहेको आफ्नो कोठामा निम्तो दिनुभयो।

उहाँले मेरो मुठ्ठीमा दुई मुठी सिक्का दिनुभयो र मलाई भन्नुभयो कि उहाँ केही दिनका लागि बाहिर जानुहुनेछ, र उहाँ नफर्किँदासम्म मैले त्यो पैसाले हरेक दिन एक लिटर दूध किन्नुपर्छ। म तल आएँ र सिक्काहरू जाँच गरेँ, जसमा दश, बीस, पच्चीस र पचास पैसाका सिक्काहरू थिए। करिब पाँच-छ वटा सिक्का एक रुपैयाँका थिए।

तर उहाँले मलाई भन्नुभएझैँ कतै जानुभएन। भोलिपल्ट बिहान, जीपी आफ्नो यात्राबाट फर्कनुभयो, र बीपी त्यस दिउँसो मात्र सारनाथबाट प्रस्थान गर्नुभयो। पछि, मलाई थाहा भयो कि जीपी बीपीको यात्राको लागि केही पैसा व्यवस्थापन गर्न बाहिर जानुभएको थियो। उहाँ समयमै फर्कन सक्नुभएन, त्यसैले उहाँको यात्रा एक दिन ढिला भयो। त्यसपछि मात्र मैले महसुस गरेँ कि बीपीसँग अर्को दिन मलाई दिनका लागि कागजी मुद्रा थिएन।

त्यसैले सिक्काहरू प्रयोग गरिएका थिए। यसरी बीपीले आफ्ना साथीहरू र अनुयायीहरूको हेरचाह गर्नुभयो। बीपी वित्तीय मामिलामा धेरै कडा हुनुहुन्थ्यो। त्यसैले, जब उहाँले कसैलाई बजार पठाउनुहुन्थ्यो, उसले फिर्ता बचेको खुद्रा पैसा पनि इमानदारीपूर्वक फर्काउनु पर्दथ्यो। यसरी, उहाँसँग सधैँ सिक्काको भण्डार हुन्थ्यो।

आज, हामीले बीपी कोइरालालाई गुमाएको ४३ वर्ष भइसकेको छ। बीपी कोइरालाको निधन भएको सात वर्षपछि नेपालमा बहुदलीय प्रजातान्त्रिक व्यवस्था पुनर्स्थापित भए पनि र सन् २००८ मा देश सङ्घीय गणतन्त्र बने पनि, नेपालले बीपीले त्यतिबेला नेपाल र नेपाली जनताका बारेमा देखेको सपना अझै साकार पार्न सकेको छैन।

सायद, हाम्रा नेताहरूले बीपीले देखाउनुभएका राजनीतिक विचारधारा र सिद्धान्तहरूलाई पालना गरेनन् र महान् नेताले परिकल्पना गरे अनुसार सामाजिक न्यायका साथ देशलाई प्रगतिको पथमा अगाडि बढाउन असफल भए। ४३ औँ बीपी स्मृति दिवस मनाउँदै गर्दा, हामीले हाम्रा विगतका नीतिहरूको पूर्ण पुनरावलोकन गर्न र सुधार गर्ने साहस गर्न तयार हुनुपर्छ ताकि महान् नेताका सपनाहरू साकार हुन सकून्।

(‘द राइजिङ नेपाल’मा प्रकाशित गौतमको लेखको भावानुवाद)