धेरै मानिसहरूको उमेर बढ्दै जाँदा मस्तिष्कको अवस्था बिग्रँदै जान्छ। मस्तिष्कमा खराब प्रोटिनहरू भरिन्छन्, जसले गर्दा कोषहरू मर्छन् र स्मरणशक्ति तथा सोच्ने क्षमतामा ह्रास आउँछ। तर केही मानिसहरूको मस्तिष्क भने पूर्ण रूपमा स्वस्थ रहन्छ। उनीहरूको सोच्ने क्षमता ८० वर्षको उमेरमा पनि ५० वर्षको जस्तै तिखो हुन्छ।

हालै ‘नेचर’ जर्नलमा प्रकाशित एक शोधपत्रले यो भिन्नताको नयाँ सम्भावित व्याख्या प्रस्तुत गरेको छ। यसले न्यूरोसाइन्स (स्नायु विज्ञान) को सबैभन्दा तातो बहसलाई छोएको छ: के वयस्क अवस्थामा पनि मानव मस्तिष्कले नयाँ न्यूरोन्स (स्नायु कोष) उत्पादन गर्न सक्छरु यस प्रक्रियालाई ‘न्यूरोजेनेसिस’ भनिन्छ।

अध्ययनले के फेला पारेको छ भने, ‘सुपर-एजर्स’ (८० वर्ष वा सोभन्दा माथिका मानिसहरू जसको स्मरणशक्ति आफूभन्दा ३० वर्ष कान्छा मानिसको जस्तै हुन्छ) को मस्तिष्कमा उमेर अनुसारको सामान्य स्मरणशक्ति भएका वृद्धवृद्धाहरूको तुलनामा झण्डै दुई गुणा बढी नयाँ न्यूरोन्सहरू थिए। अल्जाइमर्स रोग भएका मानिसहरूको तुलनामा यो संख्या २.५ गुणा बढी थियो। यो अनुसन्धान मस्तिष्कको ‘हिप्पोक्याम्पस’ भनिने क्षेत्रमा केन्द्रित थियो, जुन सिक्न र सम्झनका लागि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ र नयाँ न्यूरोन्स उत्पादन हुने मुख्य थलोका रूपमा चिनिन्छ।

‘यस शोधपत्रले बुढ्यौली लागेको मस्तिष्क पनि ‘प्लास्टिक’ (परिवर्तनशील वा अनुकूलन योग्य) हुन्छ भन्ने जैविक प्रमाण दिएको छ, जुन ८० वर्षको उमेरसम्म पनि कायम रहन्छ,’ नर्थवेस्टर्न युनिभर्सिटी फेनबर्ग स्कुल अफ मेडिसिनकी मनोरोग तथा व्यवहार विज्ञानकी सह-प्राध्यापक तामार गेफेनले भन्नुभयो, जसले यस अनुसन्धानमा योगदान पुर्‍याउनुभएको थियो।

वृद्धवयस्कहरूमा न्यूरोजेनेसिसको खोजी गर्न वैज्ञानिकहरूले सुरुमा २० देखि ४० वर्षका स्वस्थ युवाहरूको मस्तिष्कको परीक्षण गरे, जसको मृत्यु हुँदा सोच्ने क्षमता सामान्य थियो। उनीहरूले तीन मुख्य प्रकारका कोषहरूका लागि आनुवंशिक चिन्हहरू पहिचान गरे: न्युरल स्टेम सेल्स, न्युरोब्लास्ट्स र अपरिपक्व न्युरोन्स।

‘यो लगभग यस्तो हो- न्युरल स्टेम सेल्सहरू बच्चाहरू हुन्, न्युरोब्लास्टहरू किशोरकिशोरीहरू हुन् र अपरिपक्व न्युरोन्सहरू लगभग वयस्क जस्तै हुन्,’ सिकागोस्थित इलिनोइस विश्वविद्यालयको कलेज अफ मेडिसिनकी न्यूरोसाइन्सकी प्राध्यापक अर्ली लाजारोभले भन्नुभयो, जसले यो अनुसन्धानको नेतृत्व गर्नुभएको थियो। यी तीनै प्रकारका कोषहरूको उपस्थितिले मस्तिष्कमा स्टेम सेलहरू सक्रिय र विभाजित भइरहेका छन् र ती नयाँ ‘बच्चा कोषहरू’ वयस्क न्यूरोन्समा परिपक्व हुँदैछन् भन्ने सङ्केत गर्छ।

त्यसपछि वैज्ञानिकहरूले चार समूहका वृद्धवृद्धाहरूको मस्तिष्कमा तिनै तीन प्रकारका कोषहरू खोजे: सामान्य सोच्ने क्षमता भएकाहरू, हल्का संज्ञानात्मक कमजोरी भएकाहरू, अल्जाइमर्स भएकाहरू र ‘सुपर-एजर्स’। यी सबैले मृत्युपछि आफ्नो मस्तिष्क अध्ययनका लागि दान गरेका थिए। प्रत्येक समूहमा ती तीनै प्रकारका कोषहरूको सङ्केत भेटियो, तर तिनीहरूको मात्रामा ठूलो अन्तर थियो र यो मृत्युको समयमा व्यक्तिको सोच्ने क्षमतासँग सम्बन्धित देखियो।

सुपर-एजर्सको हिप्पोक्याम्पसमा अन्य वृद्धवृद्धाहरूको तुलनामा मात्र नभई युवाहरूको तुलनामा पनि धेरै बढी अपरिपक्व न्यूरोन्सहरू थिए। सुपर-एजर्सका अपरिपक्व न्यूरोन्सहरूमा अद्वितीय आनुवंशिक र एपिजेनेटिक विशेषताहरू पनि थिए, जसले उनीहरूलाई बुढ्यौली प्रति प्रतिरोधी बनाएको अनुसन्धानकर्ताहरूको ठम्याइ छ।

डा. गेफेनका अनुसार, ‘सुपर-एजिङ हुनुको कारण यी युवा कोषहरू धेरै भएर मात्र होइन, बरु एक प्रकारको ‘जेनेटिक प्रोग्रामिङ’ का कारण हो जसले ती कोषहरूलाई सुरक्षित राख्न मद्दत गर्छ।’

म्याड्रिडको पोलिटेक्निक युनिभर्सिटीका क्लिनिकल न्यूरोसाइन्सका प्राध्यापक डा. ब्रायन स्ट्रेन्ज, जो सुपर-एजर्सको अर्को समूहको अध्ययन गर्नुहुन्छ, उहाँका अनुसार न्यूरोजेनेसिसले सुपर-एजर मस्तिष्कका अन्य अद्वितीय पक्षहरूलाई व्याख्या गर्न मद्दत गर्न सक्छ। यसमा हिप्पोक्याम्पस सामान्य वृद्धवृद्धाहरूको तुलनामा धेरै ठूलो हुनु पनि समावेश छ।

तर उहाँले यो पनि औँल्याउनुभयो कि सुपर-एजर्सको मस्तिष्कमा अन्य भिन्नताहरू पनि हुन्छन्, जस्तै- न्यूरोजेनेसिस नहुने क्षेत्रहरूमा बढी आयतन हुनु र मस्तिष्कका विभिन्न भागहरू बीचको बलियो सम्पर्क, जसलाई यो नयाँ अध्ययनले मात्र व्याख्या गर्न सक्दैन।

अनुसन्धानले अल्जाइमर्स समूहका मानिसहरूको बारेमा पनि एउटा रोचक तथ्य फेला पारेको छ। उनीहरूमा अन्य वृद्धवृद्धाहरूको तुलनामा न्युरल स्टेम सेल्स बढी थिए, तर न्युरोब्लास्ट र अपरिपक्व न्युरोन्सको संख्या भने निकै कम थियो।

युनिभर्सिटी अफ पेन्सिल्भेनिया पेरलम्यान स्कुल अफ मेडिसिनका न्यूरोलोजिकल साइन्सेजका प्राध्यापक होङजुन सोङ, जसले यस अध्ययनमा संलग्न नभए पनि न्यूरोजेनेसिसमा अनुसन्धान गर्नुहुन्छ, भन्नुहुन्छ- ‘यदि सामान्य न्यूरोजेनेसिस भइरहेको छ भने बिस्तारै स्टेम सेलहरू सकिँदै जान्छन्।’ यो नयाँ खोजको एउटा व्याख्या यो हुन सक्छ कि अल्जाइमर्समा न्यूरोजेनेसिस प्रक्रियामा अवरोध आउँछ र स्टेम सेलहरू अर्को चरणमा जान नसकी निष्क्रिय हुन्छन्, जसले गर्दा स्टेम सेलको भण्डार कायमै रहन्छ।

‘यदि यो सत्य हो भने, यसले अल्जाइमर्सको उपचारका लागि ती सुसुप्त स्टेम सेलहरूलाई पुनः सक्रिय पार्ने एउटा नयाँ दिशा खोल्न सक्छ,’ डा. सोङले भन्नुभयो।

सबैजना यो नयाँ निष्कर्षमा विश्वस्त भने छैनन्। युनिभर्सिटी अफ पिट्सबर्गका न्यूरोसाइन्सका सह-प्राध्यापक शन सोरेल्सका अनुसार ‘हिप्पोक्याम्पस उमेरसँगै कसरी परिवर्तन हुन्छ र फरक तरिकाले उमेर ढल्किने मानिसहरूमा यो कसरी फरक हुन्छ भन्ने कुराको नक्साङ्कन गर्ने वैज्ञानिकहरूको लक्ष्य अत्यन्तै रोचक र महत्त्वपूर्ण छ।’

तर डा. सोरेल्सलाई यो अध्ययनमा पनि न्यूरोजेनेसिस सम्बन्धी अन्य अनुसन्धानमा जस्तै केही विधिगत कमजोरी र अनुमानहरू रहेको चिन्ता छ। उहाँ यी निष्कर्षहरूलाई अन्य प्रविधिहरू प्रयोग गरेर पुष्टि गरिएको हेर्न चाहनुहुन्छ।

विज्ञहरू यस कुरामा सहमत छन् कि बच्चाहरू र साना केटाकेटीहरूले मस्तिष्कमा नयाँ न्यूरोन्स उत्पादन गर्न सक्छन्, र केही प्रजातिका वयस्क जनावरहरूले पनि यो गर्न सक्छन्। तर वयस्क मानिसमा पनि यो क्षमता हुन्छ कि हुँदैन भन्ने कुरा अझै स्पष्ट नभएको धेरैको बुझाइ छ। यसका दुवै पक्षमा प्रमाण दिने धेरै अध्ययनहरू छन् र परिणामहरू प्रायः अनुसन्धानकर्ताहरूले प्रयोग गरेको विधिमा भर पर्छन्।

यो पछिल्लो अध्ययनले सायद यो बहसलाई पूर्ण रूपमा समाप्त गर्ने छैन, तर यसले वैज्ञानिकहरूलाई पछ्याउनका लागि नयाँ बाटाहरू भने दिएको छ। डा. लाजारोभ अहिले यो बुझ्न प्रयास गर्दै हुनुहुन्छ कि सुपर-एजर्सका ती विशेष अपरिपक्व न्यूरोन्सहरूले कसरी उनीहरूको उत्कृष्ट स्मरणशक्तिमा मद्दत गर्छन्, र के ती गतिविधिलाई कुनै औषधिको रूपमा उतारेर अरू मानिसहरूलाई पनि लामो समयसम्म तीक्ष्ण राख्न सम्भव छ? (न्यूयोर्क टाइम्सबाट)