असनको जात्रा भर्खरै सकिएको छ, तर त्यसको सम्झना अझै मनको कुनाकाप्चामा ताजा भएर बसिरहेको छ। जस्तो लाग्छ- हिजै मात्र त्यही भीडभाडमा रङका छिर्काहरूबीच, ढोलको तालसँगै हामी आफैँ पनि कुनै अदृश्य लयमा बगिरहेका छौँ। असन, जहाँ सामान्य दिनमा पनि व्यापार र जीवनको चहलपहल उर्लिरहन्छ, जात्राको बेला भने त्यो स्थान बजार मात्र रहँदैन- त्यो एउटा जीवित संस्कृतिको रङमञ्च बन्छ। यहाँ प्रत्येक वर्ष दोहोरिने देवदेवीहरूको ढोगभेट, दिदीबहिनीहरूको आत्मीय भेटघाट र परम्पराको त्यो अविच्छिन्न क्रम, सबै मिलेर एउटा रोमाञ्चक सांस्कृतिक उत्सवको रचना गर्छन्।

ढोगभेट पूजा वा कर्मकाण्ड मात्र होइन, त्यो सम्बन्धहरूको पुनःस्थापन र आत्मीयताको पुनर्जागरण हो। दिदीबहिनीहरूले एकअर्काको हात समाउँदै, आँखामा उज्यालो लिएर भेट्ने त्यो क्षणमा व्यक्तिहरू मात्र भेटिँदैनन्- त्यहाँ स्मृतिहरू भेटिन्छन्, बाल्यकालका हाँसोहरू र समयसँगै टाढिएका मनहरू पुनः नजिकिन्छन्।

रङहरूको त्यो उत्सव झन् अद्भुत हुन्छ। कसैले कसैलाई रङ लगाउँदा त्यो खेल मात्र हुँदैन- त्यो प्रेमको अभिव्यक्ति र अपनत्वको सङ्केत बन्छ। रातो, पहेँलो, हरियो र नीलो रङहरू शरीरमा मात्र टाँसिँदैनन्, ती त मनभित्र पनि पस्छन् र त्यहाँ एउटा उज्यालो छोडेर जान्छन्। यति बेला हार्दिकताको दैलो उघारिएको हुन्छ। असनका गल्लीहरू, जुन सामान्यतः सामानले भरिएका हुन्छन्, जात्राका बेला श्रद्धापूर्ण भावनाले भरिन्छन्। ढोल, झ्याली र स्थानीय बाजागाजाको धुनले वातावरणलाई यस्तो बनाइदिन्छ कि लाग्छ– स्वयं समय पनि केही बेर त्यहीँ रोकिन चाहन्छ।

यद्यपि जात्रा एक दिनको रमाइलो मात्र होइन। यो पुस्तौँदेखि बग्दै आएको संस्कृतिको नदी हो, जसले हरेक वर्ष नयाँ पुस्तालाई पुरानो मर्मसँग जोड्ने काम गर्छ। परम्परा यहाँ सम्झनामा मात्र रहँदैन, त्यो त जीवन्त छ- हिँडिरहेको छ, गाइरहेको छ र नाचिरहेको छ। असनको त्यो पवित्र उत्सव सकिए पनि त्यसले छोडेको अनुभूति अझै बाँकी छ- हातमा लागेको रङजस्तै, जुन धुनेबित्तिकै पखालिँदैन, बरु केही दिनसम्म आफ्नो अस्तित्वको साक्षी दिइरहन्छ। जताततै मगमग वासना फैलिरहेको हुन्छ र सुमधुर धुन गुञ्जिरहेको हुन्छ। अबिर, खटजात्रा र नाचगानको रौनक आँखैमा झल्झली आइरहन्छ।

सायद यही नै असन जात्राको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष हो- यो आँखाले देखिने उत्सव मात्र होइन, यो त मनले अनुभूति गर्ने र हृदयले बोकेर हिँड्ने एउटा जीवित परम्परा हो। असन एउटा व्यापारिक केन्द्र, काठमाडौँको प्राचीन डबली र जीवन्त इतिहास पनि हो। असनको यो आँगनमा जब रङहरूको उत्सव सुरु हुन्छ, तब हजारौँ सपनाहरू एउटै लयमा समाहित हुन्छन्। यहाँका प्राचीन ढुङ्गा र डबलीहरू आफैँ बोल्न थाल्छन्, जसले इतिहासका कैयौँ कालखण्डका पानाहरूलाई वर्तमानका अगाडि जीवन्त पारिदिन्छन्।

असनको जात्रामा रङहरूले विशेष अर्थ बोकेका हुन्छन्। रातो रङले मानवीय जोस र जाँगरलाई दर्शाउँछ भने पहेँलो रङले सुनौलो आशाको सञ्चार गर्छ। नीलो रङको गहिराइले यहाँको सांस्कृतिक गम्भीरतालाई प्रस्ट्याउँछ। जात्रालुहरूको बाक्लो घुइँचो र परम्परागत बाजागाजाको धुनले असन गुञ्जायमान हुन्छ। यो एउटा सामान्य मेला मात्र नभएर हाम्रो जीवनपद्धति र अस्तित्वको अभिन्न अङ्ग पनि हो।

जात्राको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष भनेको देवीहरूको आगमन र उनीहरूबीचको ‘ढोगभेट’ अर्थात् ‘मिलन’ हो। दुई पवित्र रथ वा खटहरू एकअर्कामा समाहित हुँदा त्यहाँ उपस्थित भक्तजनहरूमा एउटा अलौकिक शक्ति जागेको महसुस हुन्छ। आकाशमा ठडिएको मन्दिरको स्वर्णिम गजुरले यी हरेक क्षणको साक्षी बसिरहेको हुन्छ। जात्राको समयमा असनमा खुट्टा राख्ने ठाउँसम्म हुँदैन; त्यहाँ भद्रकाली, इन्द्रायणी र अजिमा देवीको शक्ति जागेको अनुभूति हुन्छ।

असनको यो उत्सवमा भौतिक रङ मात्र होइन, आत्मीयताका रङहरू पनि मिसिएका हुन्छन्। दिदीबहिनीहरूको मुस्कान, हावामा उडिरहेको अबिरको इन्द्रेणी र भक्तजनहरूले श्रद्धापूर्वक चढाएका पुष्पगुच्छा तथा चटामरीको वर्षाले वातावरणलाई सुगन्धित र पवित्र बनाउँछ। भीडभाडका बीचमा पनि भक्तजनहरू चुपचाप श्रद्धाले यो दृश्य नियालिरहेका हुन्छन्, मानौँ उनीहरू कुनै ध्यानमा मग्न छन्।

यो परम्परा आजको मात्र होइन, धेरै वर्षअघिदेखि हातबाट हात हुँदै अर्थात् एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आएको स्नेह हो। बाजागाजाको झङ्कारमा जीवनका गाथाहरू लुकेका हुन्छन्। सडकका मोडहरूमा रङका पुलहरू बनेका हुन्छन् र हरेक रङले आफ्नै मौलिक कथा बुनिरहेका हुन्छन्। रातको चिसो हावा र फूलहरूको वासनामय वातावरणले असनको जात्रालाई थप जादुमय बनाउँछ।

समयको गतिसँगै धेरै कुरा परिवर्तन होलान् वा भीडहरू मेटिएलान्, तर असनको यो सांस्कृतिक रीत र देउताहरूबीचको यो पवित्र सम्बन्ध अनन्त कालसम्म बाँचिरहनेछ। यो उत्सवले संसारको एउटा सानो कुनामा हाम्रो मौलिकता र पहिचानलाई सधैँ उज्यालो पारिरहनेछ। असनको जात्रा रङ र भीडको सङ्गम मात्र होइन, यो गहिरो आध्यात्मिक र सांस्कृतिक अर्थ बोकेका प्रतीकहरूको समष्टि हो।

देवता जुधाउने वा मिलन गराउने कार्य असन जात्राको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र भावनात्मक पक्ष हो। विशेषतः पाँहा चह्रेको समयमा (घोडेजात्राको भोलिपल्ट) लुँमधि अजिमा (भद्रकाली), वतु अजिमा र कङ्ग अजिमाका खटहरूलाई असनको डबलीमा एकसाथ ल्याइन्छ। उनीहरूका बीचमा हुने यो ‘ढोगभेट’ वा ‘मिलन’ ले पारिवारिक सम्बन्ध र आपसी सद्भावको सन्देश दिन्छ।

देवतालाई एउटा विशेष प्रकारको काठको पालकी वा सिंहासनमा राखी काँधमा बोकेर नगर परिक्रमा गराउने कार्यलाई खटजात्रा भनिन्छ। असनको सानो गल्ली र डबलीमा विशाल रथहरू गुडाउन सम्भव नहुने भएकाले मानिसहरूले काँधमा बोक्ने खटको प्रयोग गर्छन्। यी खटहरूमा कुँदिएका बुट्टाहरू र कलाकृतिले हाम्रो प्राचीन काष्ठकलाको परिचय दिन्छन्।

जात्राका क्रममा घरका झ्याल र कौसीबाट भक्तजनहरूले देवताको खटमा चटामरी (चामलको पिठोबाट बनेको रोटी), लावा (भुटेको धान), अबिर र फूलहरूको वर्षा गर्छन्। अबिरको यो उत्सव जात्राको उल्लासमय पल हो।

जात्राको प्राण भनेकै यसको सङ्गीत हो। धिमे, भुछ्याः, काँय र अन्य परम्परागत बाजाहरूको तालले जात्रालुहरूको हृदयको धड्कनलाई एउटै लयमा बाँध्छ। बाजा बजाउने क्रममा युवा र युवतीको जोस अनि त्यसबाट उत्पन्न साङ्गीतिक स्वर श्रद्धालु भक्तजनका लागि उत्साहजनक हुन्छ। श्रद्धालुहरू भीडभित्रै होस्टेमा हैसे गर्दै स्वर मिलाउँछन्। यी बाजाहरूको स्वरले देवतालाई जगाउने र भक्तहरूमा आध्यात्मिक ऊर्जा भर्ने विश्वास गरिन्छ।

यी शब्दहरू वस्तु वा क्रिया मात्र होइनन्, यिनीहरू त काठमाडौँ उपत्यकाको जीवन्त सभ्यताका आधारस्तम्भ हुन्। असनको डबलीमा हुने यो ‘द्यःल्वाकेगु’ र ‘चटामरीको वर्षा’ ले हाम्रा पुर्खाले छोडेर गएको अमूल्य सम्पदालाई आजको पुस्तासम्म जोड्ने बलियो कडीको काम गरेको छ। असनको त्यो अनुभूति मनको तहमा बसेकै बेला त्यसको अर्को रूप अझ गाढा र जीवन्त भएर आँखाअगाडि उभिन्छ।

सिन्दूर र अबिरका रङहरूले राताम्य बनेका अनुहारहरू, जमिन, भित्ता र भुइँहरू अनि ती साँघुरा गल्ली र चहलपहलले भरिएका सडकहरू मिलेर एउटा अनुपम दृश्य रचिरहेका हुन्छन्। त्यहाँ हिँड्दा मानौँ इन्द्रेणी आफैँ आकाशबाट झरेर असनको काखमा वर्षिएको भान हुन्छ। प्रत्येक पाइला रङले सजिएको छ र प्रत्येक दृष्टि सौन्दर्यले भरिएको छ।

देवीहरूको ढोगभेटको त्यो पवित्र क्षणमा मानिसहरू सहभागी मात्र हुँदैनन्, उनीहरू स्वयम् उत्सव बन्छन्। अनुहारमा रङ, आँखामा उज्यालो र हृदयमा निश्छल उल्लास बोकेर उनीहरू रमाइरहेका हुन्छन्। बाजाको गुञ्जायमान तालमा शरीरहरू लयबद्ध रूपमा हल्लिन्छन्, खुट्टाहरू आफैँ नाच्न थाल्छन् र समय केही बेरका लागि त्यहीँ रोकिएर रमिता हेरिरहेको जस्तै लाग्छ।

त्यहाँ कुनै उमेर, जात, वर्ग वा समुदायको भेदभाव रहँदैन। सिन्दूरले रङ्गिएका अनुहारहरूले सबैलाई एउटै बनाइदिन्छन्। हाँसोका उच्छवास, रमाइलोका तरङ्ग र आत्मीय स्पर्शले अदृश्य सामाजिक तथा सांस्कृतिक एकताको बलियो सूत्र बुनिरहेको हुन्छ।

यही नै असन जात्राको सार हो। जहाँ उत्सव देखिने कुरा मात्र नभएर बाँच्ने अनुभूति हो। जहाँ परम्परा इतिहासको पानामा सीमित नभई वर्तमानको धड्कनमा स्पन्दित भइरहेको हुन्छ। अन्ततः असनको जात्राले हामीलाई सिकाउँछ– रङहरू शरीरमा लगाइने वस्तु मात्र होइनन्, ती त मनलाई जोड्ने माध्यम हुन्। ढोगभेट देवतासँगको सम्बन्ध मात्र होइन, त्यो त मानव–मानवबीचको आत्मीयताको सेतु हो।

जब रङहरू मेटिन्छन्, भीड छरिन्छ र गल्लीहरू फेरि आफ्नो सामान्य लयमा फर्किन्छन्, तब पनि एकताको त्यो गहिरो अनुभूति मनभित्र चुपचाप बसिरहन्छ। सायद यही अनुभूतिले नै हामीलाई वर्षौँपछिसम्म पनि असनको त्यो रङ्गीन, पवित्र र जीवन्त जात्रालाई मीठो सम्झनाका रूपमा सम्झिरहन प्रेरित गर्छ।