मानव जीवनको गतिलाई बुझ्न समय, चेतना र नेतृत्व बीचको अन्तरसम्बन्ध बुझ्नु अपरिहार्य छ। यी तीन तत्वको सही तालमेलमा नै व्यक्तिगत विकासदेखि राष्ट्रको प्रगतिको साँचो लुकेको हुन्छ।

अतीतको ‘डिल’ र गतिहीन राजनीति

अतीतको डिलमा अड्किएको राजनीति र त्यसलाई आदर्श ठानेर पछ्याउने फलोअर्सहरूको चेतना प्रायः नयाँ दिशा खोज्न असमर्थ देखिन्छ। पुराना आदर्श, घिसिएका नारा र साँघुरो सोचहरूले कहिलेकाहीँ ‘स्थिरता’को झुटो भ्रम दिन सक्छन्, तर यही गतिहीनता अन्ततः विकासको बाटो बन्द गर्ने ताल्चा बन्न पुग्छ।

मानिसको जीवन एउटा अविराम यात्रा हो- कहिले समथर, कहिले उकालो, कहिले झरी र कहिले उज्यालो। तर धेरैजसो यात्रुहरू एउटा अदृश्य ‘अतीतको डिल’ मा अड्किन्छन्। त्यहाँ यादहरू, पछुतोहरू, गल्तीहरू र अपूर्ण इच्छाहरूको भारी बोकेर बस्नेहरू धेरै छन्।

अतीतमा अड्किएर बस्नु भनेको आफ्नै मनमा ‘हलो अड्काउने गोरु पड्काउने’ जस्तै हो। जसरी खेत जोत्नुपर्ने हलो गोरुको टाउकोमै अड्किएर पीडा दिन्छ, त्यसै गरी अतीतमा अल्झिएको चेतनाले आफ्नै आत्मा र वर्तमानलाई दुःख दिन्छ।

अग्रजको मूल्याङ्कन र चेतनाको विकास

नेतृत्व र चेतनाको विकास तब हुन्छ, जब हामी अतीतलाई सही दृष्टिकोणले हेर्न सक्छौँ।

पूर्व योगदान र वर्तमान गल्ती: अग्रजहरूको वर्तमान गल्तीसँगै उनीहरूको पूर्व योगदानलाई साट्नु वा पूर्णतः बेवास्ता गर्नु अन्यायपूर्ण हुन्छ।

फरक मूल्याङ्कनको सम्मान: इतिहासमा भएका फरक-फरक मूल्याङ्कनहरूलाई सम्मानपूर्वक जोगाएर राख्नुपर्छ। जीवनमा गल्ती हुनु स्वाभाविक हो; गल्ती नभए त सिकाइ हुँदैन। तर गल्तीको सम्झनामा डुबेर बस्नु भनेको आत्मविकासको ढोका आफैं बन्द गर्नु हो।

“पछुतो अतीतप्रतिको मोह हो, वृद्धि वर्तमानप्रतिको छनोट हो।”

यो भनाइमा जीवनको सम्पूर्ण दर्शन र चेतनाको सही प्रयोग लुकेको छ। हामीले जे भोग्यौँ, त्यो हाम्रो इतिहास हो; तर जे हामी अहिले गरिरहेका छौँ, त्यो हाम्रो भविष्यको निर्माण हो। यो निर्माणका लागि सावधानी र सहकार्यको नेतृत्व आवश्यक छ।

भविष्य निर्माणको नेतृत्व

नेतृत्व बुद्धिमान् तब हुन्छ, जब उसले आफ्ना अनुभवहरूलाई बोझ होइन, पाठको रूपमा लिन्छ। साँचो नेतृत्व गर्नु भनेको अतीतको पुनरावृत्ति होइन, भविष्य निर्माण गर्ने प्रक्रिया हो।

राजनीति त्यही बेला अर्थपूर्ण हुन्छ, जब त्यो अतीतबाट सिक्दै वर्तमानमा नयाँ दिशा दिन सक्षम हुन्छ। यदि राजनीतिक चेतना अतीतको भावनात्मक जरोमै बाँधिन्छ भने, त्यो चेतना होइन- त्यो केवल पुनःप्रयोग गरिएको भावना मात्र हो। साँचो चेतना भनेको पुरानो सोच बदल्ने, सुधार स्वीकार्ने र भविष्य निर्माण गर्ने आँट हो।

अतीतलाई बुझ्ने, त्यसबाट सिक्ने र वर्तमानमा नयाँ बीउ रोप्ने बानी नै आत्मविकास र परिवर्तनको यात्रा हो। जसरी किसानले हरेक वर्ष पुरानो बाली काटेर नयाँ रोपाइँ गर्छ, त्यसै गरी मानिसले पनि असफलताको ‘बाली’ काटेर आशाका बीउहरू रोप्नुपर्छ।

समयको गति र चेतनाको धार

जीवन स्थिर होइन, यो त नदीझैँ गतिशील छ।

जो अतीतको ढुङ्गामा बस्छ, ऊ बग्ने समय (पानी) सँगै हराउँछ।

जो वर्तमानको धारमा बग्न सिक्छ, ऊ नयाँ र सुन्दर किनारमा पुग्छ।

नदीको प्राकृतिक बहावलाई रोक्न जतिनै प्रयास गरे पनि, अन्ततः त्यसको परिणति भोग्नै पर्छ। यो समयको नबदलिने नियती हो।

अन्त्यमा, जीवनको साँचो सार यही दार्शनिक भनाइमा छ: “अतीतलाई सम्झ, तर त्यहाँ नबस; वर्तमानलाई स्वीकार, अनि भविष्यतिर सँगै अगाडि बढ।”

नत्र त, समयको रेल चलिसकेको हुन्छ र हामी आफ्नै स्टेसनमा ढिलो पुगेर, आफ्नै अल्झनमा कुर्दै बसिरहेका हुन्छौं- सधैँ गन्तव्यभन्दा पछि।