योग र अध्यात्म बाहिरी मौनता र भित्री परमानन्द, अनि आन्तरिक शान्ति र बाह्य उत्सवको सुन्दर मिश्रण हो। जब मनमा कुनै दुविधा हुन्छ, मन अलमलिन्छ वा अशान्त हुन्छ, तब हामी योग अभ्यास गर्नेबित्तिकै मन पूर्ण रूपमा शान्त भएको पाउँछौँ। योगासनको सबैभन्दा ठूलो प्रभाव भनेको मनका सबै दुविधा र द्वन्द्वहरूलाई शान्त पार्नु हो।

पतञ्जलि योग सूत्र २-४८ मा भनिएझैँ ‘ततो द्वन्द्वानभिघातः’।

नकारात्मक कुराहरूमा टाँसिने मनको प्रवृत्ति हो। तर योग र ध्यानको मद्दतले मन सजिलै निराशा र नकारात्मकताबाट माथि उठ्छ र जीवनको आनन्दमय शक्ति महसुस गर्छ।

शरीरलाई स्वस्थ राख्नको लागि आसनहरू छन्, र मनको मानसिकता र भावनाहरूलाई स्वस्थ राख्नको लागि प्राणायाम छ। शरीरबाहेक, आसनहरू मनको लागि पनि लाभदायक छन्, र मनसँगै प्राणायाम शरीरको लागि पनि लाभदायक छ। यी दुईमा कुनै स्पष्ट भिन्नता छैन। ध्यानले आध्यात्मिक बेचैनी, निराशा, उदासी र उदासीनता हटाउँछ। त्यसैले भनिन्छ – योगले मनमा भइरहेका सबै अनगिन्ती गतिविधिहरूलाई शान्त पार्छ।

पतञ्जलि योग सूत्र १-२ मा भनिएझैँ ‘योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः’।

योग अभ्यास गर्नाले हाम्रो जीवनमा शारीरिक, मानसिक, भावनात्मक र आध्यात्मिक स्तरका सबै दुःखहरू हट्छन्। योगको अनुशासन पालना गरेर ज्ञात वा अज्ञात सबै प्रकारका शारीरिक र मानसिक दुःखहरूबाट मुक्ति पाउन सकिन्छ।

पतञ्जलि योग सूत्र २-१६ मा भनिएझैँ ‘हेयम् दुःअनागतम्’।

हामीले आफ्नो भित्री आत्मालाई शुद्ध पार्नु आवश्यक छ। सुतेर हामी आफ्नो थकानबाट छुटकारा पाउन सक्छौँ, तर हाम्रो शरीरमा गहिरो लुकेको तनाव रहन्छ। ध्यान, योग र क्रियाको माध्यमबाट हामी चेतनाको गहिरो तहलाई पनि शुद्ध गर्न सक्छौँ। त्यसपछि हामी भित्रबाट फुल्छौँ र पूर्ण, शक्तिशाली र सबल बन्छौँ। अन्यथा जीवनमा साना कुरा र घटनाहरूले हामीलाई विचलित पार्छन्।

जब हामी जीवनको आध्यात्मिक स्तरमा ध्यान केन्द्रित गर्छौँ, तब हाम्रो मनमा सम्पूर्ण मानवताको लागि एकता, जिम्मेवारी, करुणा र दया आदिको भावना उत्पन्न हुन्छ।

ज्ञान, जसले प्रेम र बुद्धि (हृदय र मन) लाई जोड्छ, मनलाई आनन्दले भर्छ – त्यो आध्यात्मिकता हो। ज्ञान, जसले हामीलाई फराकिलो दृष्टिकोण र ठूलो हृदय दिन्छ, त्यो अध्यात्म हो। त्यो ज्ञान वा विज्ञान हो जसले व्यक्तिगत चेतना र ब्रह्माण्डीय चेतनाका बारेमा अध्ययन र अनुसन्धान गर्छ। व्याख्या गर्छ। मानव जीवनको सिंगो रहस्य पत्ता लगाएर समुन्नत र सुखी राख्न अर्थात् जीवनजगतको रहस्य उजागर गर्न सहयोग गर्छ भने त्यो हो अध्यात्म।

लगभग सबै पूर्वीय दर्शनहरूले सबै अवस्थित चीजहरूमा सर्वव्यापी सर्वोच्च तत्वलाई स्वीकार गर्छन्। व्यक्ति र त्यो सर्वोच्च अस्तित्व अर्थात् परमात्म तत्व बीचको एकता नै योगको मार्ग हो। योग भनेको व्यक्तिगत चेतनालाई विकास र समृद्ध बनाउने मार्ग हो, ताकि जीवनमा अझ बढी सद्भाव अनुभव गर्न सकियोस् र अन्ततः आध्यात्मिक ज्ञान प्राप्त होस्। ताकि हामी सर्वोच्च तत्वसँग एकताको अनुभव गर्न सकौँ।

उपनिषद्हरूमा वर्णन गरिएझैँ, हाम्रो अस्तित्व पाँच तत्वहरू मिलेर बनेको सृष्टि हो। यस सृष्टिमा शरीर, जीवन, मन, बुद्धिमत्ता र आनन्दका पाँच क्रमिक स्तरहरू पहिचान गरिएका छन्। योग अभ्यासले यी तत्वहरूबीच पारस्परिक सन्तुलन र चेतना ल्याउँछ र अस्तित्वको परम केन्द्रमा पुर्‍याउँछ। योग भनेको बाह्यबाट आन्तरिक बुद्धिमत्ता र आन्तरिकबाट बाह्य बुद्धिमत्ताको यात्राको आरम्भ हो।

योगसूत्र अष्टाङ्ग योगको नामले प्रसिद्ध रहेको कुरा सबैमा ज्ञान नै छ। यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान र समाधि। साधकले यी अभ्यास गर्नुपर्छ। योग अभ्यासको उद्देश्य अभ्यासकर्तालाई आत्मनिरीक्षण गर्न सक्षम बनाउनु हो – उसको विचार, व्यवहार र त्यसको परिणाम हेर्नु।

पहिलो दुई चरण, यम र नियमले नैतिक र सद्गुणी जीवन कसरी बिताउने भन्ने बारे निर्देशन दिन्छन्। यमले बाहिरी संसारसँगको सम्बन्धमा ध्यान केन्द्रित गर्छ भने, नियमले व्यक्तिगत आध्यात्मिक विकास र आत्म-अनुशासनको बानीसँग सामञ्जस्य राख्छ।

योग अभ्यास गर्ने व्यक्तिहरूले प्रायः शरीरमा आराम, मनमा एकाग्रता र हृदयमा शान्ति अनुभव गर्छन्, जसले उनीहरूलाई स्वास्थ्य र खुसी प्रदान गर्दछ। ऊ स्वभावैले अपूर्ण छ भने पनि योगले उसलाई सिद्ध बनाउँछ। त्यसपछि उसले आफूलाई भेट्टाउँछ। उसले आफूभित्र र सम्पूर्ण संसारमा दिव्यता देख्न थाल्छ। यो योगको उद्देश्य हो। योगको लोकप्रियता बढ्दै गएको छ किनभने यो पूर्वीय दर्शनले विश्वलाई दिएको एक अद्वितीय उपहार हो।

योग अभ्यास एक आध्यात्मिक विधि हो। योगले हामीलाई आध्यात्मिक शक्ति र आध्यात्मिक निर्देशन प्रदान गर्दछ। योग आत्म-ज्ञानको एक प्रकारको बीज हो। योगले पूर्ण रूपमा व्यक्तिलाई बलियो, स्वस्थ, खुसी, सक्रिय र शक्तिले भरिपूर्ण बनाउँछ। यसले हामीलाई सञ्चित हुन सक्षम बनाउँछ। योग अभ्यास आफैँमा एउटा मार्ग हो जसलाई पछ्याएर व्यक्तिले आध्यात्मिकताको सार बुझ्न र यसलाई राम्ररी जान्न सक्छ।

योग केवल योग आसनहरूको कार्यहरूको नाम मात्र होइन। यो अवधारणा केवल अज्ञानताको कारणले हो। योग भनेको शरीर, मन र आत्माको अनुशासनको मार्ग हो र आफूमा शिवत्व/परमात्माका गुणहरू जागृत गरेर चेतनालाई उचाल्ने अभ्यास हो।

जसरी संसारलाई शिक्षा मार्फत सिकाइन्छ, अनि शरीरको ज्ञान र बाह्य अनुशासन प्राप्त हुन्छ र शिक्षाको माध्यमबाट (स्व-अध्ययनद्वारा) शरीर र आत्माबीचको ‘आत्म’को ज्ञान प्राप्त हुन्छ र अन्तर्निहित गुणहरू विकास हुन्छन्, त्यसरी नै अर्को क्रममा योग – आध्यात्मिक अभ्यास भनेको जीवित प्राणी (आत्मा) र परमात्मा/ईश्वर/शिव/भगवान/अल्लाहबीचको मिलनको नियम हो, अर्थात् जीवात्माको परमात्मासँगको मिलन हो।

अध्यात्म एउटा बाली हो। अध्यात्म एउटा बगैँचा हो। यसमा गरिने उद्यम भगवत् नामको बीउ छरेर गरिन्छ। हामी सबैलाई थाहा छ कि बीउ छरेर काम गर्न सकिँदैन। त्यसो भए बीउ छरेर कसरी बाली पाउन सकिन्छ? बीउ नछरी हामी कसरी बगैँचा बनाउन सकिन्छ र? बीउ मूल्यवान छ, तर अन्य चीजहरू धेरै मूल्यवान छन् जसले हाम्रो उपासनालाई अर्थपूर्ण बनाउन सक्छ। हाम्रो मन र हाम्रो उपासना कसरी त्यसो गर्न सक्षम हुन सक्छ? त्यसैले त भन्न सकिन्छ आध्यात्मिक विकासका चरणहरू योग र ध्यान नै हुन्।

योग भनेको व्यक्तिलाई आन्तरिक र बाह्य रूपमा स्वस्थ, समृद्ध र विकसित बनाउने एक उत्तम माध्यम हो। योगले शरीरका महत्त्वपूर्ण अङ्गहरू जस्तै मस्तिष्क, मुटु, फोक्सो, आन्द्रा, कलेजो, प्यान्क्रियाज, मिर्गौला, ग्रन्थी, मेरुदण्ड आदिमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ। यसले आन्तरिक अङ्गहरूको स्वास्थ्यमा सुधार ल्याउँछ र राम्रो स्वास्थ्यका कारणले गर्दा व्यक्तिको बाह्य रूप पनि सुन्दर हुन्छ। योगको माध्यमबाट कंकाल प्रणाली, हृदय प्रणाली, मांसपेशी प्रणाली, पाचन प्रणाली, अन्तःस्रावी प्रणाली, स्नायु प्रणाली, श्वासप्रश्वास प्रणाली, प्रतिरक्षा प्रणाली, मूत्र प्रणाली, प्रजनन प्रणाली आदि आ-आफ्नो विभागमा राम्रोसँग काम गर्न सक्षम हुन्छन्।

एकातिर, मानिसले आफ्नो बुद्धिको पूर्ण उपयोग गर्दै वैज्ञानिक युगमा प्रवेश गरेको छ र हरेक दिन नयाँ आविष्कारहरूलाई जन्म दिएको छ र आफ्नो जीवनलाई भौतिक रूपमा सरल बनाएको छ। अर्कोतर्फ, ती नै मानवहरूले भौतिक सुखको आनन्द लिँदै, आफ्नो शरीरलाई बिरामी र विकृत बनाउँदै, आफू, परिवार र समाजबाट अलग्गिएर, यो देखावटी युगमा, मानव आफ्नो आध्यात्मिक खुसीबाट टाढा हुँदै गइरहेको छ। यसले गर्दा उसमा बेचैनी, निराशा, उदासी, डिप्रेसन, रोग, डर, चिन्ता, भ्रम, क्रोध, घृणा, ईर्ष्या, तनाव आदि बढ्दै गइरहेको छ।

यहाँ उल्लेख गरिएका दुर्गुणहरूका कारण उच्च रक्तचाप, मधुमेह, टाउको दुखाइ बढ्दै जाँदा शरीरका महत्त्वपूर्ण अङ्गहरूमा प्रतिकूल असर परिरहेको छ, विश्वमा क्यान्सर जस्ता निको नहुने रोगहरू बढ्न थालेका छन्, शरीरका प्रमुख प्रणालीहरूले आफ्नो कार्यहरू राम्रोसँग गर्न सकिरहेका छैनन् जसका कारण मानिस रोगहरूको घर बन्दै गइरहेको छ।

गीतामा भनिएझैँ ‘युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु। युक्तस्वप्नावबोधस्य योगोभवति दुःखहा।।’

जब योगीले सन्तुलित र नियमित आहार र जीवनशैली अपनाउँछ, उचित प्रयास गर्छ र सुत्ने र उठ्ने समय सीमित गर्छ, तब योग दुःखको नाश गर्ने (सबै बन्धनबाट मुक्त हुने) बन्छ। योग शान्ति, स्वास्थ्य र एकताको विश्वव्यापी सन्देश बोकेको हजारौँ वर्ष पुरानो पूर्वीय दर्शनको अमूल्य उपहार हो। हाम्रो जीवन एक अमूल्य उपहार हो, र जब हामी यसको वरिपरि बेरिएको रङ्गीन कागजभन्दा बाहिर यसको अन्वेषण गर्छौँ तब उपहारको आनन्द लिन सक्छौँ।

आजको युगमा अव्यवस्थित खानपान, वातावरण आदिबाट उत्पन्न हुने रोगबाट बच्ने अचुक उपाय नै योग र ध्यान भएकाले पूर्ण रूपमा स्वस्थ हुन शारीरिक, मानसिक, सामाजिक तथा आध्यात्मिक रूपमा समेत स्वस्थ हुनुपर्ने व्याख्याले योगको महत्त्व अझ बढाउँदछ। शरीर, इन्द्रिय, मन र आत्माको संयोग नै आयु हो। त्यसैले आऔँ हामी पनि दैनिक रूपमा योग, प्राणायम तथा ध्यानमा तन्मय बनौँ।

ॐ सर्वे भवन्तु सुखिनः। सर्वे सन्तु निरामयाः।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु। मा कश्चिद्दुःखभाग्भवेत्।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।।