नेपाली भान्छामा दूध र दही दुवैको महत्त्वपूर्ण स्थान छ। यी दुईमध्ये कुन बढी स्वास्थ्यवर्धक छ भन्ने जिज्ञासा धेरैमा हुन सक्छ। कतिपयले दहीलाई ‘पञ्चामृत’ मध्ये एक मान्छन् भने केहीले दूधभन्दा दही सजिलै पच्ने तर्क गर्छन्। आउनुहोस्, यी दुई दुग्धजन्य पदार्थका फाइदा र विशेषताहरूमाथि विस्तृत रूपमा चर्चा गरौँ।

दहीका फाइदाहरू

दही, दूधभन्दा उत्तम मानिन्छ, विशेषगरी वयस्कहरूका लागि।

सजिलै पच्छ: दूधमा हुने ल्याक्टोज पचाउन नसक्ने धेरै मानिसका लागि दही सजिलो हुन्छ किनभने दही बन्ने प्रक्रियामा ल्याक्टोज ल्याक्टिक एसिडमा परिणत हुन्छ। वरिष्ठ मुटुरोग विशेषज्ञ डा. ओममूर्ति अनिलका अनुसार, “विश्वका करिब ७०-७५ प्रतिशत वयस्कमा [ल्याक्टोज इन्टोलेरेन्स] समस्या देखिने हुँदा दही उनीहरूका लागि अमृतसमान हो।”

पेटको लागि राम्रो (प्रोबायोटिक): दहीमा राम्रा ब्याक्टेरिया (प्रोबायोटिक) हुन्छन् जसले पाचन प्रणाली बलियो बनाउँछ र रोगसँग लड्ने क्षमता बढाउँछ। यसले आन्द्राको स्वास्थ्य सुधार गर्छ।

पञ्चामृतको एक भाग: चर्चित डाक्टर अरुणा उप्रेतीको भनाइमा, “पाँच अमृतमध्ये दही एक ‘अमृत’ हो।” दूध, दही, घिउ, मह र चिनीलाई ‘पञ्चामृत’ भनिन्छ, जसमध्ये दही धेरै फाइदाजनक मानिन्छ।

पोषक तत्व: यसमा भिटामिन बी १२ लगायतका पोषक तत्व पाइन्छन्।

रक्तचाप र कोलेस्ट्रोल नियन्त्रण: कम चिल्लोयुक्त दहीले उच्च रक्तचाप र कोलेस्ट्रोल नियन्त्रणमा मद्दत गर्छ।

तौल व्यवस्थापन: दही खाँदा पेट भरिएको महसुस हुने भएकाले तौल घटाउन पनि सहयोग गर्छ।

परम्परागत महत्त्व: नेपाली संस्कृतिमा दहीको विशेष महत्त्व छ (शुभकार्य र दशैंको टीकामा प्रयोग)।

दही कसरी खाने?

मोही: मोही बनाएर पिउनु धेरै फाइदाजनक हुन्छ। यसलाई ‘छाछ’ वा ‘गोरस’ पनि भनिन्छ र गर्मीमा शरीरमा पानीको कमी पूर्ति गर्न पनि सहयोग गर्छ।

चिनी वा नुन नहाल्ने: दहीमा चिनी वा नुन मिसाउँदा यसको प्राकृतिक गुण र फाइदा कम हुन्छ। यसलाई सकेसम्म प्राकृतिक रूपमा खानु उत्तम हुन्छ।

कम चिल्लोयुक्त: मुटुका बिरामी र तौल घटाउन चाहनेहरूले कम चिल्लो भएको दही रोज्नुपर्छ।

बट्टाका जुस र कोल्ड ड्रिंकबाट बच्नुहोस्। यी पेय पदार्थमा चिनी र रसायन धेरै हुन्छन् जसले बालबालिकाको कलेजो, पेट, मुटु, मस्तिष्क र हड्डीलाई नोक्सान पुर्‍याउँछ र मधुमेह जस्ता नसर्ने रोगको जोखिम बढाउँछ। मोही सस्तो र स्वस्थकर विकल्प हो।

वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूले दही स्वास्थ्यका लागि उपयुक्त रहेको देखाएका छन्। आफ्नो शरीरको अवस्था हेरेर, यदि कुनै समस्या छैन भने दही र मोहीको नियमित सेवन स्वास्थ्यका लागि धेरै लाभदायक हुन्छ।