बलात्कार र सहमतिको झिनो रेखा
आज म तपाईँहरूसँग अलिकति संवेदनशील तर हाम्रो समाजका लागि निकै महत्त्वपूर्ण विषयमा कुरा गर्न गइरहेको छु। म यस विषयको विज्ञ त होइन, तर एक पूर्व-पत्रकारको रूपमा मैले गरेका केही अनुसन्धान र देखेका यथार्थहरू यहाँ राख्दैछु।
भर्खरैको एउटा घटना हेरौँ। अमेरिकामा बस्ने एक नेपाली विद्यार्थीले एकजना चर्चित कलाकारमाथि एक वर्षअघि आफूलाई बलात्कार गरेको आरोप लगाइन्। कलाकार नेपाल पुगेपछि प्रहरीले उनलाई पक्राउ पनि गर्यो। तर, अन्ततः पर्याप्त कानुनी आधार र प्रमाण नपुगेपछि उनलाई छाडियो। यो घटनाले एउटा गम्भीर प्रश्न उब्जाएको छ- वास्तवमा पीडित को हो? अनि त्यो शारीरिक सम्पर्क स्वाभाविक थियो कि बलात्कार?
बलात्कार एउटा जघन्य अपराध हो, जसले मान्छेको शरीर र आत्मसम्मानमा निकै गहिरो प्रहार गर्छ। कसैको स्वीकृति र पूर्ण मञ्जुरी बिना राखिने यौन सम्बन्ध जबरजस्ती करणी नै हो। तर, पछिल्लो समय हाम्रो समाजमा कुन अवस्थालाई ‘बलात्कार’ मान्ने र कुनलाई ‘सहमति’ भन्ने विषयमा निकै ठूलो बहस र विवाद सुरु भएको छ।
कहिलेकाहीँ आर्थिक प्रलोभन, परिवार वा सामाजिक दबाब वा प्रेम वा विवाह जस्ता भविष्यको आशामा मान्छेले स्पष्टसँग ‘नाइँ’ भन्न सक्दैनन्। जब त्यो सम्बन्ध वा आशा पछि गएर असफल हुन्छ, तब मनमा ‘रिग्रेट’ अर्थात् पछुतो सुरु हुन्छ। यही पछुतो बिस्तारै ‘म त शोषित भएछु’ भन्ने बोधमा बदलिन सक्छ र मुद्दा अदालतसम्म पुग्छ। यस्तो बेला न्यायालयलाई पनि त्यो घटना स्वैच्छिक थियो कि बाध्यता भन्ने छुट्याउन निकै हम्मे-हम्मे पर्छ।
मनोविज्ञान र कानुनले शारीरिक सम्बन्धलाई मुख्यतया तीन भागमा हेर्ने गर्छन्। पहिलो, पूर्ण सहमति – जहाँ दुवै पक्ष मानसिक रूपमा सन्तुलित छन् र कुनै पनि डर वा प्रलोभन बिना खुसीसाथ सम्बन्धका लागि तयार हुन्छन्। दोस्रो, ‘ग्रे एरिया’ – जहाँ स्पष्ट रूपमा ‘हुन्छ’ भनिएको त हुँदैन, तर दबाब वा परिस्थिति व्यवस्थापन गर्न नसक्दा सम्बन्ध कायम हुन्छ। यस्तो सम्बन्धले पछि कानुनी र मनोवैज्ञानिक जटिलताहरू निम्त्याउन सक्छ।
नेपाली समाजमा एउटा ठूलो भ्रम छ- मौनतालाई स्वीकृति ठान्नु। यहाँ धेरैजसो नेपाली केटाहरू यहीँनिर नराम्रोसँग फस्छन्। हाम्रो सामाजिक परिवेशमा महिलाहरू धेरै कुरामा स्पष्ट नभई लजाउने वा मौन बसिदिने चलन छ, जसलाई केटाहरूले ‘मञ्जुरी’ भन्ठान्छन्। तर, पश्चिमी समाजमा जहाँ केटीहरू आफ्नो इच्छा वा अनिच्छा स्पष्टसँग व्यक्त गर्न सक्छन्, हाम्रोमा त्यो वातावरण अझै बनिसकेको छैन। त्यसैले, केटीको मौनतालाई ‘हुन्छ’ भनेको ठानेर अघि बढ्दा पछि गएर त्यो सम्बन्ध बलात्कारको गम्भीर आरोपमा परिणत हुन सक्छ। तेस्रो, स्पष्ट जबरजस्ती- जहाँ हिंसा, धम्की वा बेहोसीको फाइदा उठाइन्छ। यो सिधै ठूलो अपराध हो।
सहमति सधैँ स्वतन्त्र हुनुपर्छ। यो जुनसुकै बेला फिर्ता लिन पाइने कुरा हो। यदि सम्बन्धकै बीचमा कसैले ‘अहिले मलाई सहज भएन, रोकौँ’ भन्छ भने त्यहीँ सहमति अन्त्य हुन्छ। कसैलाई झुटो विवरण दिएर वा धोका दिएर लिइएको मञ्जुरीलाई कानुनले सहमति मान्दैन। नेपाल र विश्वभरका (केही देश बाहेक) कानुनमा एउटा कडा व्यवस्था छ, १८ वर्ष मुनिका बालबालिकासँग उनीहरूकै सहमतिमा सम्बन्ध राखे पनि त्यसलाई बलात्कार नै मानिन्छ।
समाजमा एउटा प्रश्न बारम्बार उठ्छ- ‘एक वर्षपछि किन उजुरी दियो त?’ नेपाली समाज यहाँनिर विभाजित छ। धेरैजसो मानिसहरू लामो समयपछि गरिएको उजुरीलाई बलात्कार मान्न तयार हुँदैनन्। तर, हामीले यसको मनोवैज्ञानिक पाटो बुझ्न जरुरी छ। बलात्कारको ट्रमाले मान्छेलाई मानसिक रूपमा स्तब्ध बनाउँछ। समाजको डर र पीडक शक्तिशाली हुँदा आउने धम्कीले गर्दा पीडितलाई घटना बाहिर ल्याउन महिनौँ लाग्न सक्छ।
अहिले हाम्रो समाज परम्परागत मूल्य र आधुनिक स्वतन्त्रताको बीचमा छ। धेरैजसो मुद्दामा ‘विवाह गर्ने प्रलोभन देखाएर सम्बन्ध राख्यो’ भन्ने दाबी सुनिन्छ। सम्बन्ध रहुञ्जेल सबै ठिक हुने, तर सम्बन्ध बिग्रिएपछि बलात्कारको उजुरी दिने प्रवृत्तिले वास्तविक पीडितहरूको आवाजलाई ओझेलमा पार्ने जोखिम बढाएको छ। यसले न्याय प्रणालीकै दुरुपयोग हुने डर पनि उत्तिकै छ।
अमेरिकामा सहमतिको परिभाषा निकै व्यापक छ। धेरैजसो राज्यमा यदि पीडितले शारीरिक प्रतिरोध नगरे पनि, यदि उसले स्पष्ट रूपमा ‘हुन्छ’ भनेको छैन भने त्यसलाई बलात्कार मान्न सकिन्छ। यहाँ ‘अफरमेटिभ कन्सेन्ट’ को अवधारणा बलियो छ, जसको अर्थ हो- सम्बन्धका लागि सक्रिय र स्पष्ट सहमति अनिवार्य छ। त्यहाँ पनि विवाहको झुटो आश्वासनमा दिइएको सहमतिलाई कतिपय अवस्थामा ‘रेप बाई फ्रड’ को रूपमा हेरिन्छ।
कुनै पनि शारीरिक सम्बन्धमा बाँधिनु अघि केटा र केटी दुवैले केही कुराहरूमा स्पष्ट हुनु जरुरी छ। पहिलो, उमेर – के दुवै पक्ष कानुनी रूपमा वयस्क (१८ वर्ष माथि) हुनुहुन्छ? दोस्रो, मञ्जुरी- के अर्को पक्षले कुनै दबाब बिना खुसीसाथ सहमति दिएको हो? तेस्रो, नशा- के कोही पक्ष अत्यधिक नशामा छ? यस्तो बेला सही निर्णय लिन सकिँदैन, त्यसैले यस्तो सम्बन्ध बलात्कार ठहरिन सक्छ। चौथो, आश्वासन- के यो सम्बन्ध केवल विवाहको आश्वासनमा मात्र टिकेको छ? यदि हो भने, भोलि विवाह नहुँदा यो कानुनी मुद्दा बन्न सक्छ। पाँचौँ, गोपनीयता- सम्बन्धका बेला खिचिने फोटो वा भिडियो पछि ब्ल्याकमेलिङको हतियार बन्न सक्छन्, जुन अर्को गम्भीर अपराध हो। छैटौँ, मौनता- कसैको चुपचाप बस्नुलाई ‘हुन्छ’ भनेको नठान्नुहोस्।
यौन सम्बन्धलाई केवल शारीरिक आवश्यकता वा मनोरञ्जनको रूपमा मात्र हेर्नु नै आजको मुख्य समस्या हो। वास्तवमा, यो त दुईवटा आत्माको गहिरो मिलन हुनुपर्ने हो। जब दुई व्यक्तिबीच आत्मिक सामीप्यता र सम्मान हुन्छ, त्यहाँ ‘बलात्कार’ वा ‘जबरजस्ती’ भन्ने शब्दकै ठाउँ रहँदैन। जहाँ प्रेम र बुझाइ हुन्छ, त्यहाँ एक-अर्काको इच्छाको कदर स्वतः हुन्छ।
तर, जब सम्बन्ध केवल शरीरमा मात्र सीमित हुन्छ, तब स्वार्थ र शक्तिको टकराव सुरु हुन्छ। जहाँ शरीरलाई वस्तुको रूपमा मात्र हेरिन्छ, त्यहीँ प्रश्न उठ्छ- सहमति थियो कि थिएन? त्यसैले, सुरक्षित र मर्यादित सम्बन्धका लागि शरीरभन्दा माथि उठेर एक-अर्काको अस्तित्वलाई सम्मान गर्न सिकौँ। यदि आत्मा जोडिएको छ भने त्यहाँ शङ्का र कानुनी लफडाको ठाउँ नै रहँदैन।
* * *
विमल नेपाल एक प्रतिष्ठित नेपाली-अमेरिकी फोटो पत्रकार र व्यावसायिक फोटोग्राफर हुन्, जसले नेपालमा आर्थिक पत्रकारिताबाट आफ्नो करियरको सुरुवात गरेका थिए। बोस्टन युनिभर्सिटीको कलेज अफ कम्युनिकेसनबाट फोटोग्राफी अध्ययन गरेपछि उनले अमेरिकाको सबैभन्दा पुरानोमध्ये एक surviving पत्रिका द क्याम्ब्रिज क्रोनिकल (The Cambridge Chronicle) मा काम गरे भने केही वर्ष हार्भर्ड युनिभर्सिटी क्षेत्रमा आफ्नो फोटो स्टुडियो समेत सञ्चालन गरे। नेशनल जियोग्राफिक र द बोस्टन ग्लोब जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममा छापिएका उनका तस्बिरहरू र सन् २०१४ मा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीसँगको प्रतिलिपि अधिकार (Copyright) विवादले उनलाई विश्वव्यापी चर्चामा ल्याएको थियो। बोस्टन म्याराथनको आधिकारिक फोटोग्राफरका रूपमा समेत दख्खल राख्ने नेपालले आफ्नो लेन्स मार्फत नेपाली सिर्जनालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा स्थापित गर्दै आएका छन्।
