नेपालको आधुनिक नियात्रा साहित्यमा भवानी खतिवडा एक सशक्त र प्रकृतिप्रेमी सर्जकका रूपमा स्थापित छिन्। विशेष गरी हिमाली जीवन, पर्यावरण चेतना र मानवीय संवेदनालाई साहित्यिक रूप दिन उनको विशिष्ट योगदान रहेको छ। उनको चर्चित कृति ‘प्रणाम सगरमाथा’ ले सगरमाथा क्षेत्रको पदयात्रा, हिमाली संस्कृति, स्थानीय जीवन र प्रकृतिको अद्भुत सौन्दर्यलाई जीवन्त ढङ्गले चित्रण गरेको छ।

सरल, संवेदनशील र काव्यमय भाषाशैली यस कृतिको मुख्य विशेषता हो। प्रकृतिलाई आध्यात्मिक दृष्टिले हेर्ने दृष्टिकोणका कारण उनको लेखनमा दर्शन, पर्यावरणीय चेतना र मानवताको गहन सन्देश पाइन्छ। उनका सिर्जनाले पाठकलाई प्रकृतिप्रेम, साहस र सकारात्मक जीवनदृष्टि अपनाउन प्रेरित गर्छन्।

नेपाली साहित्यमा नियात्राको परम्परा लामो भए पनि हिमाली यात्रालाई आत्मिक गहिराइ र मानवीय करुणासँग यति सशक्त रूपमा संयोजन गर्ने कृतिहरू विरलै पाइन्छन्। यही सन्दर्भमा खतिवडाको यो कृति नेपाली साहित्यको एउटा महत्वपूर्ण उपलब्धि बनेर उभिएको छ। यो पुस्तक प्रकृति, मानवता र साहसको बहुआयामिक आख्यान हो।

पाठकले यो पुस्तक पढ्दै जाँदा केवल शब्द मात्र पढ्दैन, बरु हिउँ, हावा, भीर र हिमनदीको शीतलता एवं उचाइको चुनौती पनि सँगै महसुस गर्छ। लेखिकाले पाठकलाई सगरमाथाको आधारशिविरसम्म मात्र पुर्‍याउँदिनन्, बरु मानव साहस र सामाजिक चेतनाको उचाइसम्म पनि पुर्‍याउँछिन्। यस अर्थमा ‘प्रणाम सगरमाथा’ एउटा यात्रावृत्तान्त मात्र नभएर प्रकृतिको दर्शन र साहसको महाकाव्य हो।

कृतिको विषयवस्तु: सगरमाथा यात्राको बहुआयामिक कथा

प्रणाम सगरमाथाको मूल कथावस्तु लेखिकाको एकल हिमाली पदयात्रामा आधारित छ। तर यो यात्रा भौगोलिक दूरी पार गर्ने शारीरिक प्रयास मात्र नभएर आत्मा र चेतनाको गहन खोजी पनि हो। राजधानीको धुवाँ र धुलोबाट मुक्त हुँदै लेखिका जब हिमालको शीतल काखमा प्रवेश गर्छिन्, त्यतिबेला उनले नयाँ भूगोल मात्र भेट्दिनन्, आफ्नै अन्तरात्माको मौन संसारसँग पनि साक्षात्कार गर्छिन्। यात्राका क्रममा देखिएका हिमाल, झरनाका स्वर, भेटिएका मानिस र अनुभव गरिएका पीडा एवं आनन्दका क्षणहरू उनका लागि जीवनदर्शनका पाठ बन्छन्।

हिमाली पदमार्गका कठिनाइहरू जस्तै भीरको साँघुरो बाटो, गहिरा हिमखाडल र पातलो हावामा सास फेर्ने सङ्घर्षले मानव अस्तित्वको नाजुकतालाई उजागर गर्छन्। जोखिमले भरिएको यात्राले अस्तित्व क्षणभङ्गुर भए तापनि साहस र धैर्य नै मानवको वास्तविक शक्ति हो भन्ने सत्य सिकाउँछ।

यसैबीच लालीगुराँसका पाखा, झरनाको सङ्गीत र हिमतालका प्रतिबिम्बहरू लेखिकाका लागि केवल दृश्यात्मक सौन्दर्य मात्र होइनन्। ती दृश्यहरू प्रकृति र आत्माबीचको अदृश्य संवादका प्रतीक हुन्। प्रकृतिको विशालता सामु उभिँदा मानव अहङ्कार पग्लिएर आत्मा विनम्र श्रद्धामा रूपान्तरित हुन्छ। यही क्षणमा भौतिक यात्रा आध्यात्मिक अनुभूतिमा परिणत हुन्छ।

प्रकृति दर्शन: हिमालभित्र ईश्वरको अनुभूति

यस कृतिको सबैभन्दा गहन पक्ष यसको प्रकृति दर्शन हो। लेखिकाले प्रकृतिलाई केवल भूगोलको संरचना वा पर्यटकको गन्तव्यका रूपमा मात्र हेरेकी छैनन्। उनका लागि हिमाल, नदी, फूल र पन्छीहरू निर्जीव वस्तु होइनन्, बरु ती जीवन र दिव्य उपस्थितिका प्रतीक हुन्।

प्रकृतिको प्रत्येक कणमा ईश्वरको अंश विद्यमान छ भन्ने अनुभूति उनको मनमा निरन्तर प्रवाहित हुन्छ। यो दृष्टिकोण हिमाली सभ्यता र बोन दर्शनसँग नजिक छ, जसले प्रकृतिको प्रत्येक अंशलाई पवित्र मान्छ। हिमाललाई देवता र नदीलाई जीवनदायिनी माताका रूपमा स्वीकार गरिँदा प्रकृतिको संरक्षण एउटा आध्यात्मिक कर्तव्य बन्न पुग्छ।

जब लेखिका हिमालको माटोमा पाइला टेक्छिन्, उनी पृथ्वीसँग क्षमा माग्छिन्। उनले हिउँ छुँदा त्यो स्पर्श पूजा जस्तै पवित्र हुन्छ र फूल देख्दा त्यो जीवनको मौन शिक्षा बन्छ। यहाँ प्रकृति एक आध्यात्मिक गुरुका रूपमा प्रस्तुत छ। हिमालको विशालता र हिउँको शुद्धताले मानवलाई आफ्नै सानो अस्तित्वको बोध गराउँछ। प्रकृतिको काखमा पुगेपछि मानवको अहङ्कार समाप्त हुन्छ र आत्मा विनम्र बन्छ। यही क्षणमा यात्रा केवल पर्यटन नरहेर सत्यको खोजी गर्ने साधना बन्न पुग्छ।

मानवीय संवेदना र हिमालवासीको जीवन

लेखिकाले सगरमाथा क्षेत्रका शेर्पा, भरिया, मजदुर र स्थानीय बासिन्दाको जीवनलाई अत्यन्त सम्मानका साथ प्रस्तुत गरेकी छिन्। हिमालको कठोर भौगोलिक परिस्थितिमा बस्ने यी मानिसहरूको जीवन सरल भए पनि त्यसमा साहस र श्रमको अद्भुत सङ्गम छ। आर्थिक रूपमा विपन्न देखिए पनि यी समुदायका मानिसहरूको हृदय अत्यन्त विशाल छ। उनीहरू अतिथिप्रिय र सहयोगी छन्। पदमार्गमा भेटिने यी मानिसहरू केवल पात्र मात्र नभएर जीवनका सहयात्री हुन्।

विशेष गरी भरियाहरूको जीवन चित्रण यस कृतिमा मार्मिक छ। उनीहरू भारी बोकेर ज्यानको जोखिम उठाउँदै पर्यटकलाई सुरक्षित गन्तव्यसम्म पुर्‍याउँछन्। यस्तो त्यागले हिमाली जीवनको वास्तविक महानता प्रकट गर्छ। लेखिकाका अनुसार यी मानिसहरू औपचारिक शिक्षाबाट वञ्चित हुन सक्छन्, तर उनीहरू प्रकृतिसँग सहअस्तित्वमा बाँच्ने कला र करुणाका जीवित शिक्षक हुन्।

सामाजिक आलोचना र सुशासनको प्रश्न

प्रणाम सगरमाथाले प्राकृतिक वैभवसँगै त्यहाँको प्रशासनिक उदासीनता र कुशासनको पाटोलाई पनि उधिनेको छ। हिमाल संसारकै आकर्षणको केन्द्र भए पनि त्यहाँका बासिन्दा अझै आधारभूत सुविधाबाट वञ्चित हुनुले लेखिकालाई चिन्तित बनाएको छ।

सरकारले सगरमाथाबाट ठूलो परिमाणमा रोयल्टी सङ्कलन गरे पनि त्यसको प्रतिफल स्थानीय समाजले उचित रूपमा प्राप्त गर्न सकेको छैन। सडक, स्वास्थ्य र शिक्षा जस्ता आवश्यकता अझै अपूर्ण छन्। लेखिकाले यस असन्तुलनलाई नैतिक प्रश्नका रूपमा उठाउँदै राज्यलाई स्थानीय जनताको कल्याणप्रति उत्तरदायी हुन आग्रह गरेकी छिन्।

पर्यावरणीय चेतना र जलवायु परिवर्तन

कृतिमा पर्यावरणीय चेतना स्पष्टसँग झल्किएको छ। हिमनदी पग्लिने, हिमताल फुट्ने जोखिम र जलवायु परिवर्तनका समस्यालाई लेखिकाले गम्भीरताका साथ उठाएकी छिन्।

उनी हिमाललाई पर्यटनको साधन मात्र नभएर मानव सभ्यताको साझा धरोहरका रूपमा मूल्याङ्कन गर्छिन्। वर्णित घटनाहरूले पाठकलाई प्रकृतिप्रति जिम्मेवार बन्न प्रेरित गर्छन्। यसरी यो कृति वातावरणीय चेतना फैलाउने एउटा प्रभावशाली माध्यम बनेको छ, जसले हिमाल र मानवबीचको समन्वयको महत्त्व बुझाउँछ।

नारी सशक्तीकरण र साहसको प्रतीक

कृतिको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष नारी सशक्तीकरण हो। भवानी खतिवडाले एक महिला भएर एक्लै कठिन हिमाली यात्रा गर्नु नारी स्वतन्त्रता र आत्मविश्वासको ठूलो उदाहरण हो। उनले शारीरिक चुनौती मात्र होइन, मानसिक दृढताको पाठ पनि सिकाएकी छिन्।

साहस लिङ्गले होइन, इच्छाशक्ति र अठोटले निर्धारण गर्छ भन्ने तथ्य उनको यात्राले प्रमाणित गरेको छ। उनले देखाएको नेतृत्व र जोखिम सामना गर्ने क्षमताले समाजमा महिलाको भूमिकाप्रति नयाँ दृष्टिकोण प्रदान गर्छ।

शैली र भाषा

कृतिको भाषा सरल, काव्यमय र भावपूर्ण छ। लेखिकाले छोटा वाक्य र सजीव दृश्यचित्रको प्रयोग गरेकी छिन्। उनको लेखनमा दृश्यात्मकता छ, जसले पाठकलाई हिमालकै काखमा पुर्‍याउँछ।

त्यस्तै, भावनात्मकता र दार्शनिकताले कृतिलाई यात्रा वर्णनभन्दा माथि उठाएर एक सांस्कृतिक र आध्यात्मिक दस्तावेज बनाएको छ। हरेक अनुभवभित्र जीवनदर्शन लुकेको हुनाले पाठकले हिमालको कठिनाइमा पनि एउटा अनौठो आनन्द प्राप्त गर्छ।

साहित्यिक महत्त्व र निष्कर्ष

‘प्रणाम सगरमाथा’ नेपाली नियात्रा साहित्यमा एउटा दार्शनिक र आध्यात्मिक कृतिका रूपमा स्थापित छ। यसले भौगोलिक यात्रा मात्र नभएर मानव चेतना, प्रकृति दर्शन र नारी सशक्तीकरणको समग्र रूप प्रस्तुत गरेको छ। लेखिकाले हिमाललाई ईश्वरको उपस्थितिका रूपमा हेर्दै पाठकलाई प्रकृतिप्रति श्रद्धाभाव राख्न सिकाएकी छिन्।

अन्त्यमा, यो कृति मानव चेतना र आत्माको हिमालयी आरोहण हो। कृत्रिम सुख र भौतिक चाहनाबाट मुक्त भएर हिमालका मानिसहरूले सिकाउने करुणा र सहिष्णुता नै यसको सार हो।

यस यात्राले साहस र आत्मविश्वासको गहन सन्देश दिँदै पाठकलाई भित्री रूपान्तरणको अनुभव गराउँछ। यो केवल एक पुस्तक मात्र नभएर प्रकृतिसँगको संवाद र आत्मसाक्षात्कारको मार्ग हो।