नेपालको प्राकृतिक सम्पदा र वनस्पति जगतको चर्चा गर्दा एउटा नाम नक्षत्रझैँ चम्किन्छ- डा. तीर्थबहादुर श्रेष्ठ । उहाँका आँखाहरूमा वनस्पतिका रेखाचित्र मात्र छैनन्, बरु समयका अनेकौँ घुम्ती र अनुभवका पाटाहरू पनि उत्तिकै सजीव छन् । उहाँसँगको सामीप्यमा सुनिने अनुभवका कथाहरू कुनै चलचित्रभन्दा कम लाग्दैनन् । उहाँले गरेको अथक कर्मकै फलस्वरूप आज उहाँ वनस्पतिविद् वैज्ञानिकका रूपमा प्रसिद्ध हुनुहुन्छ ।

उहाँको जीवनको एउटा महत्त्वपूर्ण अध्याय भारतको अलिगढ मुस्लिम विश्वविद्यालयसँग जोडिएको छ । जीवनको पहिलो छात्रवृत्ति पाएर उहाँ अलिगढ पुग्दा त्यहाँको परिवेश उहाँ जस्ता नेपालीका लागि बिल्कुलै नौलो थियो । त्यहाँको अनुभव सुनाउँदै उहाँ भन्नुहुन्छ, ‘त्यहाँ मैले साहित्य नबुझ्ने र साहित्यमा अनुराग नभएको मान्छे नै भेटिनँ ।’

त्यो समय अलिगढ हिन्दू र मुस्लिमबीचको द्वन्द्वका लागि बेलाबेला चर्चामा आउने ठाउँ भए पनि एउटा विदेशी विद्यार्थीका रूपमा उहाँले कुनै विभेद भोग्नु परेन । बरु त्यहाँका बासिन्दामा पहाडी भूगोलप्रति अनौठो जिज्ञासा थियो । उनीहरू डा. श्रेष्ठलाई सोध्ने गर्थे, ‘त्यो पहाड भनेको त असाध्यै भिरालो ठाउँ हो नि, त्यहाँ सुत्नका लागि खाट राख्ने ठाउँ हुन्छ र ?’

अज्ञानतामा लुकेको त्यो प्रेमिल प्रश्न सम्झिँदा आज पनि डा. श्रेष्ठका आँखामा एउटा भिन्नै चमक देखिन्छ । उहाँ मृदु मुस्कानका साथ भन्नुहुन्छ, ‘मैले पनि महाबौद्धको बाल्यकालीन समयमा आफूलाई काठमाडौँ बाहिर पनि अर्को संसार होला र भन्ने कहिल्यै सोचेकै थिइनँ ।’ वास्तवमा उहाँका लागि त्यतिबेला ‘काठमाडौँ खाल्डो’ नै संसार थियो । महाबौद्धबाट डिल्लीबजार र बानेश्वर त उहाँलाई अनकन्टार लाग्थ्यो । तर भाग्यले उहाँलाई त्यो खाल्डोभित्र सीमित राखेन । वनस्पति शास्त्र र जडीबुटीको अनुसन्धानले उहाँलाई विशाल संसारसँग साक्षात्कार गरायो ।

जडीबुटीको खोजका लागि काठमाडौँ छाड्ने तयारी गरिरहँदा गुरु प्रयागराज पाण्डेले उहाँलाई एउटा रहस्यमय निर्देशन दिए । गुरुले तीन हप्ता हिँडेर पाँचसय खोला, सातसय खोला र अठारसय खोला तरेर जान र अनुसन्धान गर्न बताए । तीन हप्ताको पैदल यात्रामा निस्किएपछि मात्र उहाँले चाल पाए, त्यो ‘पाँचसय खोला’ भनिएको त वास्तवमा त्रिशूली नदी रहेछ । त्रिशूलीको वेग र पहाडी गोरेटाहरू छिचोल्दै गर्दा डा. श्रेष्ठले नयाँ-नयाँ जडीबुटीहरू मात्र पत्ता लगाएनन्, नेपालको वास्तविक भूगोल र ग्रामीण जनजीवनको मर्मलाई पनि स्पर्श गरे ।

डा. श्रेष्ठको टोली त्रिशूलीबाट अघि बढेपछि गणेश हिमालको फेदी र गोरखाको सेरोफेरोमा पुग्यो । त्यहाँ पुगेपछि मात्र उहाँले थाहा पाए, त्यो क्षेत्रलाई स्थानीय भाषामा ‘सत्रसय खोला’ भनिँदो रहेछ । यात्रा त्यतिमा मात्र सीमित रहेन, उहाँहरूको टोली मनास्लु हिमालको काखतिर मोडियो, जसलाई ‘अठारसय खोला’ को नामले चिनिन्थ्यो । विगतका ती दिनहरू सम्झिँदै डा. श्रेष्ठ भन्नुहुन्छ, ‘ती सङ्ख्याहरू केवल गणना मात्र थिएनन्, ती त नेपालको दुर्गम र जटिल भूगोललाई चिन्ने सांकेतिक नामहरू थिए । काठमाडौँको खाल्डोबाट बाहिर निस्किएर ती खोलाहरू तर्दा मैले वास्तविक नेपालको आयाम महसुस गरेँ ।’

जडीबुटीको खोजीमा उकाली-ओराली गर्दा उहाँको मन एउटा कुराले निकै पिरोलियो । पाखा-पखेरामा उम्रेका बहुमूल्य जडीबुटीहरू पहिचानको अभावमा खेर गइरहेका थिए । कतिपय ठाउँमा ती अमूल्य बुट्यानहरू गाईवस्तुको सोत्तर बनिरहेका थिए । त्यही बोधले नै एउटा सामान्य विद्यार्थीलाई आजको महान् वनस्पति वैज्ञानिकको उचाइमा पुर्‍याएको हो । उहाँले नेपालका वनस्पतिलाई प्रयोगशालाको सूक्ष्मदर्शक यन्त्रबाट मात्र हेरेनन्, तिनको प्राकृतिक बासस्थानमा पुगेर अध्ययन गरे ।

काठमाडौँको रैथाने बासिन्दा भएर पनि उहाँले पश्चिम नेपालका विकट क्षेत्रहरू मनाङ, मुस्ताङ, हुम्ला, डोल्पा र जुम्लाका हिमाली भेगहरूमा वर्षौँ बिताए । उहाँको यो अथक साधनाको परिणाम स्वरूप आज नेपाली साहित्य र विज्ञानको क्षेत्रमा कयौँ अनुसन्धानात्मक कृतिहरू उपलब्ध छन् । उहाँका लेखनीमा प्राविधिक तथ्याङ्क मात्र नभई नेपाली माटोको सुगन्ध र पर्यावरणीय साहित्यको ओज पनि भेटिन्छ । डा. तीर्थबहादुर श्रेष्ठ एक विज्ञ मात्र नभई नेपालको पर्यावरण र वनस्पतिका जीवन्त इतिहास हुन् ।

उहाँ र उहाँकी धर्मपत्नी डा. तिमीला श्रेष्ठले एउटै विधामा संलग्न रही महत्त्वपूर्ण कार्य गरेका छन् । उहाँको सत्कर्मका निम्ति जगदम्बा श्री र अब्राहम पुरस्कार प्रदान गरिए पनि राज्यका तर्फबाट योगदानको उचित कदर हुन अझै बाँकी रहेको देखिन्छ । अहिले ८९ वर्षको उमेरमा पनि उहाँको स्वास्थ्य र सिर्जनात्मक सक्रियता उस्तै लोभलाग्दो छ ।