के तपाईंलाई थाहा छ? तपाईंले दैनिक खाने खुर्सानी स्वाद मात्र होइन, स्वास्थ्यका लागि पनि एक वरदान हो। यसमा पाइने एक खास प्राकृतिक तत्वले यसलाई बहुउपयोगी बनाउँछ। विभिन्न अध्ययनहरूले यही देखाएका छन्।

‘क्याप्साईसिन’- खुर्सानीको खास रहस्य : खुर्सानीमा ‘क्याप्साईसिन’ नामक प्राकृतिक रासायनिक पदार्थ पाइन्छ। यही पदार्थले खुर्सानीलाई तीखोपन (पिरो) दिन्छ र हाम्रो शरीरका लागि अनेकौँ फाइदाहरू पुर्‍याउँछ।

खुर्सानी खानुका फाइदा

खुर्सानीमा पाइने क्याप्साईसिन र अन्य पोषक तत्वहरूले निम्न तरिकाले हाम्रो शरीरलाई सहयोग गर्छन्:

वजन नियन्त्रण र मेटाबोलिजम यसले शरीरको ताप बढाएर मेटाबोलिजम (चयापचय) दर तीव्र बनाउँछ र क्यालोरी बर्न गर्न मद्दत गर्छ। साथै, भोक कम गराएर वजन घटाउन सहयोग पुर्‍याउँछ।

दुखाई कम गर्न क्याप्साईसिनमा दुखाई निवारक गुण हुन्छ। यसलाई दुखाइ घटाउने औषधिहरूमा पनि प्रयोग गरिन्छ (जस्तै: माइग्रेन र बाथको दुखाइमा)।

पाचन प्रणालीमा सुधार यसमा फाइबर पर्याप्त मात्रामा पाइन्छ। यसले पाचन प्रणालीलाई स्वस्थ राख्न, कब्जियत घटाउन र आन्द्राको चाललाई नियमित गर्न सहयोग गर्छ।

एन्टिअक्सिडेन्ट शक्ति यसको एन्टिअक्सिडेन्ट गुणले शरीरमा हानिकारक फ्रि र्याडिकल हरूलाई निष्प्रभावी बनाउँछ। यसले क्यान्सर, विशेष गरी आन्द्राको क्यान्सर, लगायत अन्य दीर्घरोगको जोखिम घटाउन मद्दत गर्छ।

रक्तचाप र मधुमेह यसले रक्तचाप सन्तुलनमा राख्न र ब्लड सुगर लाई नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ। यो मधुमेह (डाइबिटिज) भएका बिरामीहरूका लागि उपयोगी हुन सक्छ।

रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता खुर्सानी भिटामिन ‘सी’ को राम्रो स्रोत हो। यसले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउनुका साथै एन्टिब्याक्टेरियल गुणका कारण छालासम्बन्धी र अन्य संक्रमणबाट बचाउँछ।

सर्दी र श्वासप्रश्वास रुघाखोकी लाग्दा वा नाक बन्द हुँदा यसले तत्कालै राहत दिन्छ र श्वासप्रश्वासलाई सहज बनाउँछ।

खुर्सानीको वर्गीकरण मुख्यतया त्यसको तीखोपन (पिरोपन) र आकारका आधारमा गरिन्छ। तीखोपनलाई स्कोभिल हिट युनिट्स (Scoville Heat Units- SHU) नामक मापनले नापिन्छ।

खुर्सानीका प्रमुख प्रकारहरू

खुर्सानी विश्वभर विभिन्न नाम र स्वरूपमा पाइन्छ। यद्यपि, तीखोपनको मात्रा अनुसार यसलाई मुख्यतः तीन वर्गमा विभाजन गर्न सकिन्छ:

१. मध्यम तीखोपनका खुर्सानी (The All-Rounders)

यी खुर्सानीहरू दैनिक खानामा प्रयोग हुन्छन् र तिनको स्वाद तथा तीखोपन सन्तुलित हुन्छ।

जलापेनो (Jalapeño): मेक्सिकन खानामा अत्यधिक प्रयोग हुने, बाक्लो र मध्यम तीतो खुर्सानी। SHU लगभग २,५०० देखि ८,००० सम्म हुन्छ।

सरेनो (Serrano): जलापेनोभन्दा पातलो र सामान्यतया अलि बढी तीतो हुन्छ। SHU लगभग १०,००० देखि २३,००० सम्म हुन्छ।

काश्मीरी खुर्सानी (Kashmiri Chili): यो विशेषगरी भारत र नेपालमा मसलाको रूपमा प्रयोग हुन्छ। यसले खानालाई राम्रो रातो रङ्ग दिन्छ तर तीखोपन कम हुन्छ (SHU निकै कम)।

२. तीव्र तीखोपनका खुर्सानी (The Hot Ones)

यी खुर्सानीहरू मसलादार खानाका पारखीहरूका लागि हुन्, जसको तीखोपन तीव्र हुन्छ।

ह्याबनेरो (Habanero): यो सबैभन्दा लोकप्रिय तीव्र खुर्सानीमध्ये एक हो। फल आकारमा सानो र बत्तीको जस्तो देखिन्छ। यसको फलदार स्वाद हुन्छ। SHU लगभग १,००,००० देखि ३,५०,००० सम्म हुन्छ।

भूत जोलोकिया / घोस्ट पेपर (Bhut Jolokia / Ghost Pepper): यो खुर्सानी तीव्र तीखोपनका लागि विश्वमा प्रख्यात छ र यसको तीखोपन ह्याबनेरोभन्दा धेरै गुणा बढी हुन्छ। SHU लगभग ८,५५,००० देखि १,०४१,४२७ सम्म हुन्छ।

डल्ले (अकबरे) खुर्सानी

नेपाल र पूर्वी भारतमा अत्यधिक लोकप्रिय डल्ले खुर्सानी (जसलाई अकबरे खुर्सानी पनि भनिन्छ) तीखोपनको हिसाबले विश्वका तीव्र खुर्सानीहरूको श्रेणीमा पर्छ।

यसलाई ‘अकबरे’ भनिनुको कारण नै यो हो कि यसले खाने मान्छेको मुखमा ‘आगो’ लगाइदिन्छ!

स्वरूप: यो गोलो, सानो, चेप्टो र टमाटरजस्तै आकारको हुन्छ। पाकेपछि गाढा रातो, सुन्तला वा पहेंलो रङ्गको देखिन्छ।

तीखोपन (SHU): डल्ले खुर्सानीको तीखोपन ह्याबनेरो (Habanero) खुर्सानीसँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ। यसको Scoville Heat Unit (SHU) लगभग १,००,००० देखि ३,२५,००० सम्म पुग्न सक्छ। यसरी हेर्दा यो सामान्य जलापेनो (Jalapeño) खुर्सानीभन्दा ४० गुणासम्म बढी तीतो हुन्छ!

प्रयोग: यसको फरक स्वाद र उच्च तीखोपनका कारण यसलाई अचार बनाउन (डल्लेको अचार), चटनीमा रक्सीसँग मिसाएर तथा विभिन्न परिकारको स्वाद बढाउन प्रयोग गरिन्छ।

स्वास्थ्य लाभ: यसमा पनि क्याप्साईसिनको उच्च मात्रा हुने भएकाले माथि उल्लेखित मेटाबोलिजम बढाउने र दुखाई कम गर्ने लगायतका सबै फाइदाहरू पाइन्छन्।

३. कम तीखोपनका खुर्सानी (The Mild/Sweet Ones)

यी खुर्सानीहरूलाई प्रायः तरकारी वा सलादको रूपमा प्रयोग गरिन्छ, तीखोपन न्यून हुन्छ।

बेसार/क्याप्सिकम (Bell Pepper / Capsicum): यो संसारमा सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने खुर्सानी हो। यसमा क्याप्साईसिनको मात्रा नगन्य हुन्छ, त्यसैले यो पिरो हुँदैन (SHU ०)।

एनहिम (Anaheim): लामो, हल्का हरियो र हल्का तीतो खुर्सानी हो, जसलाई रोस्ट गरेर वा भरेर खाइन्छ। SHU लगभग ५०० देखि २,५०० सम्म हुन्छ।

एउटा रोचक तथ्य: पिरो खाने मानिसहरूले प्रायः आफ्नो खानामा नुनको मात्रा कम प्रयोग गर्छन्। क्याप्साईसिनले स्वादको कमीलाई पूर्ति गरिदिने भएकाले यो शरीरमा नुनको अत्यधिक प्रयोग घटाउनका लागि पनि एक अप्रत्यक्ष स्वास्थ्य लाभ हो।

विशेष सल्लाह : यदि तपाईंलाई पेटसम्बन्धी कुनै दीर्घरोग (जस्तै: ग्यास्ट्राइटिस, अल्सर) छैन भने, उचित र सन्तुलित मात्रामा खुर्सानी खानु तपाईंको समग्र स्वास्थ्यका लागि निकै फाइदाजनक हुन्छ। कुनै पनि स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिले आफ्नो आहारमा ठूलो परिवर्तन गर्नुअघि एकपटक चिकित्सक वा आहार विशेषज्ञसँग सल्लाह लिनु उपयुक्त हुन्छ।