चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, नेपालको पहिलो र सबैभन्दा पुरानो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो। सन् १९७३ मा स्थापना भएको यो निकुञ्जलाई सन् १९८४ मा युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्रमा सूचीकृत गरिएको थियो।

९५२.६३ वर्ग किलोमिटर (३६७.८१ वर्ग माइल) क्षेत्रफलमा फैलिएको यो निकुञ्ज नेपालको मध्य तराईमा अवस्थित छ। यसको उचाइ १०० मिटर (३३० फिट) देखि ८१५ मिटर (२,६७४ फिट) सम्म रहेको छ, जसले यसलाई जैविक विविधताले भरिपूर्ण बनाएको छ। निकुञ्जको मुख्य प्रशासनिक कार्यालय कसरामा रहेको छ।

सन् १९५१ सम्म चितवन उपत्यका तत्कालीन शासकहरूका लागि शिकार खेल्ने लोकप्रिय स्थान थियो। १९औं शताब्दीदेखि नै यो क्षेत्र शासक वर्गहरूको मनपर्ने शिकार गन्तव्य रहँदै आएको थियो। सन् १९५० को दशकमा चितवनको वन र घाँसे मैदान २,६०० वर्ग किलोमिटर (१,००० वर्ग माइल) सम्म फैलिएको थियो र यसमा लगभग ८०० गैँडाको वासस्थान थियो।

मध्यपहाडी क्षेत्रबाट गरिब किसानहरू कृषि योग्य भूमिको खोजीमा चितवन उपत्यका सरेपछि, वनजङ्गल मासेर बस्ती बसाल्ने क्रम बढ्यो र वन्यजन्तुको चोरी शिकारी व्यापक भयो। गैँडाको सङ्ख्यामा आएको नाटकीय ह्रासलाई रोक्न सन् १९५७ मा देशको पहिलो संरक्षण कानुनले गैँडा र यसको वासस्थान संरक्षणमा जोड दियो।

सन् १९६० को दशकको अन्त्यसम्ममा, डीडीटीको प्रयोगले ७०५ जङ्गलहरू खाली गरियो र हजारौं मानिसहरू बसोबास गर्न थाले, जसले गर्दा गैँडाको सङ्ख्या ९५ मा झर्यो। यसपछि सरकारले १३० सशस्त्र जवानसहितको गैँडा गस्ती टोली र सुरक्षा केन्द्र सञ्जाल स्थापना गर्यो।

गैँडाको शिकार रोक्न सन् १९७० मा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको सीमाङ्कन गरियो र सन् १९७३ मा यसलाई ५४४ वर्ग किलोमिटर (२१० वर्ग माइल) क्षेत्रफलमा स्थापना गरियो। सन् १९७७ मा यसको क्षेत्रफल बढाएर ९३२ वर्ग किलोमिटर (३६० वर्ग माइल) पुर्याइयो। सन् १९९७ मा निकुञ्जको वरिपरि ७६६.१ वर्ग किलोमिटर (२९५.८ वर्ग माइल) को मध्यवर्ती क्षेत्र पनि थपिएको थियो।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको मुख्य प्रवेशद्वार नजिकैको सहर भरतपुरबाट १० किलोमिटरको दूरीमा छ। निकुञ्ज भ्रमणका लागि सडकमार्ग हुँदै भरतपुर भएर टाँडीबाट प्रवेश गर्न सकिन्छ। भरतपुर विमानस्थलमा भने दैनिक उडानहरू उपलब्ध छन्।