काठमाडौं। काठमाडौंको चुनदेवीमा नेपाली कांग्रेसका असन्तुष्ट नेताहरूले स्थापना गरेको सम्पर्क कार्यालयले एउटा सामान्य संगठनात्मक गतिविधिभन्दा ठूलो राजनीतिक अर्थ बोकेको छ। यसको सन्देश केवल एउटा कार्यालय खोल्नुमा सीमित छैन, बरु पार्टीभित्र नयाँ शक्ति–समीकरण निर्माण गर्ने प्रयासतर्फ लक्षित देखिन्छ। त्यसैले प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक छ, के यो कांग्रेसभित्र अर्को समानान्तर शक्ति केन्द्रको अभ्यास हो, वा आगामी महाधिवेशनको तयारी?

नेपाली कांग्रेस यतिबेला सत्ता बाहिर छ। यस्तो अवस्थामा कुनै पनि प्रमुख दलले आफ्नो ऊर्जा जनताका मुद्दा उठाउने, प्रभावकारी प्रतिपक्षको भूमिका निर्वाह गर्ने र संगठनलाई पुनर्जीवित गर्ने दिशामा लगाउनु अपेक्षित हुन्छ। तर कांग्रेसभित्र भने नेतृत्व, संगठन र भावी राजनीतिक दिशालाई लिएर बहस झन् तीव्र बन्दै गएको देखिन्छ। चुनदेवीको कार्यालय यही बहसको दृश्यरूप हो।

यो गतिविधिलाई केवल सभापति गगन थापा विरुद्धको असन्तुष्टिको अभिव्यक्ति मान्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको केन्द्रमा आगामी नेतृत्व, पुस्तान्तरण र महाधिवेशनको शक्ति– सन्तुलन पनि जोडिएको देखिन्छ। महाधिवेशन नजिकिँदै जाँदा कांग्रेसभित्र विभिन्न समूहहरूले आफ्ना राजनीतिक आधार विस्तार गर्ने, कार्यकर्तासँग प्रत्यक्ष सम्पर्क बढाउने र वैकल्पिक नेतृत्वको सन्देश दिने प्रयास गर्नु अस्वाभाविक होइन। चुनदेवीको कार्यालय त्यस रणनीतिक तयारीको एउटा प्रारम्भिक संकेत हुन सक्छ।

असन्तुष्ट समूहले पार्टी नफुटाउने, पार्टीलाई बलियो बनाउने र आन्तरिक लोकतन्त्र सुदृढ गर्ने दाबी गरिरहेको छ। यदि त्यो दाबी व्यवहारमा पनि देखियो भने यसलाई कांग्रेसभित्र स्वस्थ बहसको प्रारम्भ मान्न सकिन्छ। तर यदि गतिविधि केवल गुटीय ध्रुवीकरण, समानान्तर आदेश प्रणाली वा नेतृत्वविरुद्ध शक्ति प्रदर्शनमै सीमित रह्यो भने यसले पार्टीलाई थप कमजोर बनाउन सक्छ।

अर्कोतर्फ, नेतृत्वले पनि यो घटनालाई केवल अनुशासनको प्रश्नका रूपमा लिनु बुद्धिमानी हुनेछैन। राजनीतिक दलहरूमा असन्तुष्टि दबाएर होइन, संवादमार्फत व्यवस्थापन गरिन्छ। अझ कांग्रेसजस्तो लामो लोकतान्त्रिक अभ्यास भएको दलका लागि फरक मतलाई संस्थागत स्थान दिनु कमजोरी होइन, संगठनको बल हो।

आज कांग्रेसको सबैभन्दा ठूलो चुनौती सरकारको आलोचना गर्नु मात्र होइन, आफूलाई जनतासामु पुनः विश्वसनीय विकल्पका रूपमा स्थापित गर्नु पनि हो। पछिल्ला निर्वाचनहरूले देखाइसकेका छन् कि परम्परागत राजनीतिक आधार मात्र अब पर्याप्त छैन। कार्यशैली, नेतृत्वको विश्वसनीयता, संगठनको गतिशीलता र स्पष्ट राजनीतिक दृष्टिकोणले नै जनविश्वास निर्माण गर्छ।

यही कारण चुनदेवीको कार्यालयलाई केवल एउटा गुटको सम्पर्क केन्द्र भनेर हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यो कांग्रेसभित्र बढ्दै गएको नेतृत्व बहस, पुस्तान्तरणको अपेक्षा, संगठन पुनर्संरचनाको माग र महाधिवेशनअघिको शक्ति–समीकरणको सार्वजनिक संकेत पनि हो।

अब प्रश्न चुनदेवीमा कार्यालय किन खुल्यो भन्ने होइन। प्रश्न यो हो— के कांग्रेस नेतृत्वले यसलाई चेतावनीका रूपमा लिन्छ कि अवसरका रूपमारु के असन्तुष्ट पक्षले वैकल्पिक दृष्टि र कार्यक्रम प्रस्तुत गर्छ, वा केवल समानान्तर शक्ति प्रदर्शनमै सीमित रहन्छ?

यी प्रश्नहरूको उत्तर आगामी महाधिवेशनले मात्र दिनेछ। तर यति निश्चित छ— चुनदेवीबाट सुरु भएको राजनीतिक सन्देशले कांग्रेसभित्रको बहसलाई नयाँ मोड दिएको छ। यदि यो बहस संस्थागत सुधार र नेतृत्वको स्वस्थ प्रतिस्पर्धामा रूपान्तरण भयो भने कांग्रेसले नयाँ ऊर्जा प्राप्त गर्न सक्छ। तर यदि यसले गुटीय ध्रुवीकरणलाई मात्र गहिरो बनायो भने चुनदेवी भविष्यमा पार्टीभित्रको अर्को शक्ति केन्द्रका रूपमा मात्र सम्झिने जोखिम पनि उत्तिकै छ।

नेपाली कांग्रेसका संस्थापक नेताहरु वीपी कोइराला, गणेशमान सिंह र महेन्द्र नारायण निधिका पुत्रहरु शशांक, प्रकाशमान र विमलेन्द्रमध्ये एकले असन्तुष्ट पक्षको संयोजन गर्ने संकेत दिईएको छ। साथमा नेता शेखर कोइराला र पूर्व कार्यबाहक सभापति पूर्ण बहादुर खड्का र अरु नेताहरुको भूमिका के हुने भनेर स्पष्ट गरिएको छैन।

पूर्व सभापति देउवा र उनको परिवारमाथि वर्तमान सरकारको निगरानी बढ्दै गएको सन्दर्भमा विशेष महाधिवेशनले निर्वाचित गरेको गगन नेतृत्वको केन्द्रीय समिति देउवा परिवारप्रति उदासिन रहेको कुराले असन्तुष्ट पक्षलाई बढी चिन्तित तुल्याएको देखिन्छ।