सन्दर्भ पृथ्वी जयन्ती- साँच्चै को थिए पृथ्वीनारायण 

आजको दिनमा नेपाली समुदाय भ्रममा छ । पुरानो एकता भाँडिएको छ, नयाँ एकता बन्न सकेको छैन । नेपाली युवाहरूमा आधुनिक प्रविधिको ज्ञान छ, देश–विदेश घुमेका पनि छन् तर आफ्नै इतिहास र संस्कृतिको ज्ञान कमजोर छ । कतिले त गलतमा विश्वास गरेका होलान् ।

पहिलो कुरा, नेपाल प्राचीन भारतको अंग होइन । कतिपयलाई भ्रम छ । नेपालका कतिपय शिक्षित मानिसहरूले पनि परापूर्वकालमा भारत वर्ष हिमवत्खण्ड भनेको नेपाल हो भनेको सुनेको छु, जो सत्य होइन । भारत वर्ष भनेको कुनै राजनीतिक सीमा होइन, सांस्कृतिक हो । यो सभ्यताभन्दा पहिल्यै नेपाल शैव सभ्यताको केन्द्र थियो र यसको प्रभाव हिमालयदेखि समुद्रसम्म फैलिएको थियो । हामी सांस्कृतिकरूपमा पनि भारत वर्षको प्रभावमा थिएनौं । जतिबेला भारत थिएन, त्यतिबेला पनि नेपाल थियो भन्ने सत्य महाभारतले पुष्टि गर्छ । महाभारतकालमा गान्धार थियो जो अहिले अफगानिस्तानमा पर्छ । महाभारतभन्दा पहिले कुश भन्ने राष्ट्र थियो, जो अहिलेको आधुनिक थाइल्याण्ड हो । थाइल्याण्डमा नामको रूपमा धेरै संस्कृत शब्दहरूको प्रयोग हुन्छ, जस्तै:सुवर्णभूमि अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल ।

यसरी हेर्दा यो पनि प्राचीन देश हो भन्ने प्रमाणित हुन्छ । कुरुक्षेत्र अहिलेको भारतभित्रै थियो होला तर नेपाल त्यतिबेला पनि एउटा स्वतन्त्र र आत्मनिर्भर राज्य थियो । किराँत त्यो राज्यको शासक थिए । किराँत राजाले महाभारत युद्धमा कौरवहरूलाई साथ दिएका थिए ।

किराँतभन्दा पहिले यहाँ गोपाल र महिषपाल वंशको राज्य थियो तर त्यो व्यवस्थित राज्यमा विकास भएन । पशुपालन मुख्य पेशा थियो । अर्थतन्त्र र राज्यको निम्ति अपरिहार्य सैन्य संरचना थिएन । मुखिया नाइकेजस्ता मात्र भए त्यस बेलाका गोपाल र महिषपाल राजाहरू । नेपालको इतिहास पढेसम्म गोपालवंशीहरू सुरुमा तराई अर्थात् कोशीदेखि पश्चिम र गण्डकदेखि पूर्वको क्षेत्रबाट गाईवस्तु लिएर काठमाडौंमा चरन खोज्दै आए । त्यही क्रममा भूमि गुप्त नामका व्यक्तिले नेपाल राष्ट्र स्थापना गरे अनि गोपाल वंश र महिषपाल वंश मिलाएर नेपालमा पौने सात सय वर्ष शासन गरे । राज्यको प्रारम्भिक चरणमा बस्ती बसाल्नेदेखि राज्य सञ्चालन गर्ने, नेपालको नामकरण गर्ने अनि पशुपतिनाथ स्थापना गर्ने काम उनीहरूले नै गरे । 

त्यसपछि उपत्यका वरिपरि छरिएर रहेका आदिवासी किराँतहरूले गोपाल र महिषपालबाट कब्जा गरेर लगभग आठ–नौ सय वर्ष काठमाडौंमा राज्य चलाए । नेपाली किराँतको पात्रो नै पाँच हजार वर्षभन्दा पुरानो छ । नेपालका पहिला व्यवस्थित शासक किराँत नै हुन् । ग्रेगोरियन क्यालेण्डरअनुसार दोस्रो शताब्दि दक्षिण पश्चिमबाट आएका लिच्छवीहरूले किराँतलाई पराजित गरेर नालाको डाँडो कटाइदिए । किराँत श्रमिकहरूलाई लिच्छवी शासकले कजाएर खाने निर्णय गरे । अहिले तिनीहरू ज्यापुका रूपमा काठमाडौंका भूमिपुत्र मानिन्छन् । उनीहरू काठमाडौं उपत्यकाका आदिवासी हुन् र किराँतबाट नेवा समुदायमा रूपान्तरित भए । लिच्छविहरू गंगाको छेउबाट चित्र गुप्त मौर्यका पुत्र अजातशत्रुको आक्रमणबाट भागेर जोगिँदै नेपाल आए । उनीहरूले किराँतबाट राज्य खोसेर लगभग नौ सय वर्ष शासन गरे । उनीहरूले मानदेवको नेतृत्वमा मुलुकको विस्तार गरे । यो राष्ट्रको स्थापना गोपालवंशीले गरे ।

यसको पहिलो विस्तार लिच्छवीले गरे । मानदेवको नेतृत्वमा रहेको सेनाले गण्डकपारि कर्णालीसम्मको भाग नेपालमा मिसायो । उता पूर्वतर्फ अरुण तमोरसम्मको भाग नेपालमा मिसाए । दोस्रो चरणमा वृषवदेवका पालामा उनकी छोरी कुमारीदेवीको बिहे भारतका गुप्त वंशका चन्द्र गुप्त प्रथमसँग भयो । उनीहरूका छोरा समुद्र गुप्त भारतका वैभवशाली शासक भए । चन्द्रगुप्त र समुद्र गुप्तका पालामा यहाँका लिच्छवीसँग साइनो गाँसियो । उनीहरूको मद्धतबाट यो राज्यको विस्तार पूर्वकामरूप कामाक्षादेखि पश्चिम काश्मीरसम्म अनि दक्षिण गंगादेखि उत्तर तिब्बतसम्म विस्तार गरे । यो देश नेपाल नामबाट दोस्रो शताब्दिदेखि सातौं शताब्दीको पहिलो चरण अंशुवर्माका पालासम्म निर्माण भयो । अब यहाँ विचार गरौं, तत्कालीन नेपाल कति विशाल थियो भनेर । पृथ्वीनारायण शाहले एकीकरण गर्नुपूर्व नै विशाल नेपाल अस्तित्वमा थियो र एक आत्मनिर्भर राष्ट्र थियो ।

यहाँ पृथ्वीनारायण शाहले राज्य बनाएको र विस्तार गरेको भनिन्छ । पृथ्वीनारायण त धेरै पछि, आजभन्दा २७० वर्ष पहिलेका मात्र हुन् । नेपाल राज्यको स्थापना त ३७ सय वर्ष पहिले नै भएको हो । यसको विस्तार लिच्छवीको समयमा अत्यधिक भएको थियो । लिच्छवी वंशको पतनपछि नेपाल विभिन्न राज्यमा टुक्रियो । मधेसमा विशेष सेन राज्यको आधिपत्य थियो भने पहाडी भागहरू बाइसी, चौबीसी र उपत्यकामा मल्ल राजाहरू आए । यसपछि नेपाल देश काठमाडौं उपत्यकामा मात्र खुम्चियो । यी विषयमा अचेल खासै चर्चा हुँदैन । भ्रमयुक्त इतिहासको मात्रै चर्चा हुने गरेको छ । यस तथ्यबाट पृथ्वीनारायणले गोर्खा राज्यको साम्राज्य विस्तार गरेका होइनन्, टुटफुट भएका टुक्रे राज्यहरूको एकीकरण गरेका हुन् भन्ने पुष्टि हुन्छ । 

पृथ्वीनारायण शाहले विसं १८०१ असोज १५ गते नुवाकोट विजय गरेर नेपालको पुनः एकीकरणको शिलान्यास गरे । उनले अत्यन्त परिश्रमपूर्वक काम गरे । नुवाकोट जितेपछि त्यहाँबाट साढे सात कोस टाढाको काठमाडौं २५ वर्षको निरन्तर परिश्रमपछि विसं १८२५ असोज १३ मा मात्र जित्न सके । विसं १८१४ जेठ १९ मा कीर्तिपुरमा हार खाएका उनले तेस्रो लडाइँमा विसं १८२२ चैत ३ गतेमात्र कीर्तिपुर विजय गरे । यो एकीकरण उनका पुस्ता बहादुर शाहको नायबी कालसम्म चल्यो । त्यतिबेला पश्चिममा काँगडा, पूर्वमा टिष्टा, उत्तरमा भोट र दक्षिणमा गंगाको मैदानसम्म नेपाल फैलिएको थियो । पछि दरबारिया षड्यन्त्रले थिलोथिलो भएको नेपालको राज्यकेन्द्रको फाइदा उठाउँदै अंग्रेज (इष्ट इन्डिया कम्पनी) ले नेपालमाथि आक्रमण ग¥यो । नेपालीहरू बहादुरीपूर्वक लडे तर आफ्नो भूभाग सबै जोगाउन सकेनन् । नेपाल भन्नाले सुगौली सन्धिबाट खुम्चिएको भूभाग र पछि जंगबहादुरको पालामा अंग्रेजलाई सहयोग गरेर फिर्ता ल्याएको (बाँके, बर्दिया, कैलाली, कञ्चनपुर) समेतको भूभागमात्र भन्ने भयो । 

अब यहाँ कुरा हुन्छ, पृथ्वीनारायणलाई नेपाल एकीकरण अभियानको नायक मान्ने कि नमान्ने वा उनलाई सम्मान गर्ने कि नगर्ने   भनेर । उनको सम्मान गर्दा राजतन्त्रवादी पो भइन्छ कि भन्ने डर छ धेरैलाई । पृथ्वीनारायणले राज्य एकीकरण गर्दा मारकाट भएको छ, कीर्तिपुर र मकवानपुरको टिष्टुङमा राज्य जितेपछि पनि प्रतिशोधपूर्ण आक्रमणहरू भएको कुरा इतिहासमा छ । कीर्तिपुरबासीको नाक काटिएको र टिष्टुङमा तामाङहरूको हत्या भएको भन्ने कुरा छ । नेपालीहरू त्यतिबेला पढेलेखेका थिएनन् र इतिहास लेख्न पनि सक्दैनथे । पृथ्वीनारायण विरोधी अंग्रेजहरूले नेपालको इतिहास प्रतिशोधपूर्ण र तथ्यरहित ढंगले लेखिदिए । जसलाई हालका केही इतिहासकारहरूले नेपालको मानक इतिहास मान्ने गरेका छन् जुन दुर्भाग्यपूर्ण हो । जहाँ अनावश्यक यातना र हत्या भयो, ती घटना नहुनु पथ्र्यो । जितेर गाभेका ठाउँमा केही सांस्कृतिक अतिक्रमण पनि पक्कै भयो ।

काठमाडौंमा मछिन्द्रनाथको भोटो देखाउने जात्रा, इन्द्रजात्रा र कुमारीदेवी राख्ने संस्कृति शाहवंशले पनि स्वीकार ग¥यो । जे–जस्ता नकारात्मक घटनाहरू भए पनि उनले नेपाल एकीकरणको बिँडो नसमातेका भए र सिन्धुलीगढी (विसं १८२४) मा अंग्रेज फौजलाई नेस्तनाबुद नपारेका भए के अहिलेको नेपाल सम्भव थियो ? हामी नेपाली भनेर विश्वसामु परिचित हुन्थ्यौं ? विचार गर्नुपर्ने प्रश्न हो । 
मल्ल राजाहरूले अंग्रेजलाई काठमाडौं बोलाएका थिए । उनीहरू यहाँ आउन सफल भएको भए अहिलेको हाम्रो नेपाल पनि अंग्रेजी हुकुमतको दास बन्ने थियो । पृथ्वीनारायणकै आदेश र योजनामा बसु गुरुङ र वंशराज पाण्डे दुई कमाण्डरको नेतृत्वमा करिब सात सय गोर्खाली फौजले तीन हजार अंग्रेज फौजमाथि विजय हासिल गरेको थियो । सिन्धुलीगढीको लडाइँभन्दा पहिले पृथ्वीनारायण बंगालका राजा मिर कासिमसँग लडेका थिए । प्राचीनकालमा नेपाल विशाल थियो । त्यसबखत (विसं १८१९) मा मिर कासिमको सेनासँग वा इस्टइन्डिया कम्पनीसँग हारेको भए पनि नेपालको यो रूप रहने थिएन ।

एउटा अर्को विषय पनि महत्वपूर्ण छ, त्यो हो, एकीकरणको जस पृथ्वीनारायण एक्लैले लिए वा दिइयो भन्ने । उनले एकीकरणको निम्ति बिसे नगर्चीसँग ऋण लिएका थिए अनि लडाइँमा धेरै फौजी तथा गैरफौजी मानिसहरूको रगत बगेको छ । ती सबै इतिहासको खोजी गर्नुपर्छ र सम्मान दिनुपर्छ ।

अहिले हामी नेपाली हौं र हामीलाई गणतन्त्रवादी, लोकतन्त्रवादी, साम्यवादी सबै हुन छुट छ । इतिहास स्वीकार गरेर कोही पनि राजतन्त्रवादी र पश्चगामी हुँदैन । सबैले उनलाई नेपाल एकीकरण अभियानको नायक स्वीकार गर्न सक्नुपर्छ भलै उनले सामन्ती एकीकृत राज्य बनाए । त्यो समयको राज्य त्यस्तै थियो । अब पृथ्वीनारायण उक्त समयमा माक्र्सवादी बनेर जनवादी र समाजवादी राज्य त कसरी बनाउँथे र ! आजको दिनमा राजतन्त्र फर्काउन चाहना राख्ने शक्तिहरूले पृथ्वीनारायणको भजन धेरै गाउँछन् । त्यही सुनेर कम्युनिष्टहरूमा इतिहास बिर्सने रोग लागेको छ । यो दुवै अतिवाद हो, गलत हो । पृथ्वीनारायणले नेपाल एकीकरणको नेतृत्व गरेका हुन् भनेर मान्दा राजतन्त्रवादी भइँदैन । जंगबहादुरले नेपालको केही भाग फिर्ता ल्याएको कुराको प्रशंसा गरेर कोही राणाशासनको समर्थक भएको छैन ।

कम्युनिष्टहरू पूर्वाग्रहबाट मुक्त हुनु जरुरी छ । राजतन्त्रवादीहरूले पनि पृथ्वीनारायण, महेन्द्र हुँदै ज्ञानेन्द्रसम्मको नाम लिएर राजतन्त्र फर्काउने सपना नदेख्दा हुन्छ । नेपालका अहिलेको राजनीतिक नेतृत्व इमानदार बनोस् । युगले सुम्पेको दायित्व पूरा गरोस् । इतिहासका तथ्यहरू स्वीकार गर्दै आजको सन्दर्भमा सकारात्मक परिवर्तन गर्दै जानु सही बाटो हो । यही नै असली द्वन्द्ववाद हो जसले हामीलाई विपरीतहरूको एकत्वसँगै इतिहासका तथ्यहरू स्वीकार गर्न र शिक्षा ग्रहण गर्न सिकाउँछ ।

सबैलाई चेतना भया !    


 

क्रान्तिको नाममा भ्रान्तिको भुँवरीमा विप्लव

परिस्थितिको ठोस विश्लेषण गर्न नसक्दा कतिपय मानिस बत्तिएर कहाँबाट कहाँ पुग्छन् भन्ने कुराको कुनै ठेगान हुँदैन । राजनीतिक वृत्तमा विप्लवको नामले

 प्रचण्डको अमेरिका यात्राः पर्दाभित्र र बाहिरको कथा 

प्रचण्ड आफ्नी पत्नी सीता दाहालको दीर्घरोगको उपचार गर्न अमेरिका आईपुगे । अर्काको सन्तान जति मारेपनि, उनीहरुको लाशमा टेकेर सत्ताको शिखरमा पुगेपनि,

  ओली र सीके साँठगाँठभित्र छिपेको विषाक्त नियत

चुरे दक्षिणको भूभागलाई नेपालबाट छुट्याएर स्वतन्त्र मधेस राष्ट्र खडा गर्ने घोषणा गर्दै विगत ७–८ वर्षदेखि तराईका केही जिल्लाहरूमा प्रचारात्मक

अब कविता लेख्नोस् ओली कमरेड

  कविता लेख्नेहरु भन्छन्, ईतिहास क्रुर हुन्छ । राजनीतिका पेशेवर खेलाडिहरु भाषण ठोक्छन्,‘हामीले ईतिहासबाट सिक्नुपर्छ ।’ ईतिहासको लिस्नो टेकेर